ธงประจำพระองค์ โดย รองศาสตราจารย์ธงทอง จันทรางศุ           “ธง” ตามความหมายที่ปรากฏในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน หมายถึง  ผืนผ้าที่มีสีและลวดลายต่างๆ ใช้เป็นเครื่องหมายบอกชาติ ตำแหน่งราชการ ใช้เป็นอาณัติสัญญาณตามแบบสากลนิยม และใช้เป็นเครื่องหมายเรือเดินทะเลเครื่องหมายหมู่คณะ สมาคม อาคารร้านค้า และอาณัติสัญญาณอื่นๆ สันนิษฐานกันว่าเริ่มต้นมาจากธงที่ใช้ในลัทธิพิธีทางศาสนาก่อน ในขั้นแรกเป็นเครื่องหมายแสดงข้อธรรม หรือลัทธิพิธีแล้วจึงกลายมาเป็นเครื่องบูชาที่มีใช้กันอยู่ในแทบทุกศาสนา จากนั้นจึงเกิดธงประเภทอื่นๆ  เพิ่มขึ้นตามลำดับ           สำหรับประเทศไทย มีคติที่ใช้ธงเป็นเครื่องหมายบอกสัญญาณ หรือบอกหมู่คณะมานานแล้ว เมื่อไทยเราติดต่อสมาคมกับชาติตะวันตกมากขึ้นในสมัยรัตนโกสินทร์  ธรรมเนียมการใช้ธงเพื่อเป็นเครื่องหมายบอกตำแหน่งอย่างที่นิยมใช้กันในประเทศตะวันตก  ก็แพร่หลายเข้ามาในประเทศไทย เริ่มตั้งแต่รัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว  รัชกาลที่ ๔ เป็นต้นมา โดยได้ทรงสร้างธงประจำพระองค์พระมหากษัตริย์ขึ้นเป็นครั้งแรก เรียกว่า  “ธงจอมเกล้า” มีลักษณะพื้นนอกสีแดง พื้นในสีขาบกลางธงเป็นรูปพระมหาพิชัยมงกุฎ มีเครื่องสูงเจ็ดชั้นอยู่สองข้าง ธงจอมเกล้าใช้สำหรับชักขึ้นเสาในพระบรมมหาราชวังเมื่อประทับอยู่ในพระนครหรือใช้สำหรับชักขึ้นเสาบนเรือพระที่นั่ง เป็นเครื่องหมายว่า เสด็จพระราชดำเนินโดยเรือลำนั้นธงจอมเกล้านี้ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงเพิ่มรูปโล่ตราแผ่นดินลงภายใต้พระมหาพิชัยมงกุฎด้วย แล้วเรียกชื่อใหม่ว่า  “ธงบรมราชธวัชมหาสยามินทร์”  ครั้นถึงปลายรัชสมัย พระองค์ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ  ให้เปลี่ยนชื่อธงบรมราชธวัชมหาสยามินทร์เป็น “ธงมหาราช” โดยมีรูปลักษณะคงเดิม           ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว  ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ  ให้ตราพระราชบัญญัติธงขึ้นใหม่  มีผลใช้บังคับตั้งแต่ วันที่ ๑  เมษายน  พุทธศักราช  ๒๔๔๔  พระราชบัญญัติธงฉบับนี้ได้เปลี่ยนลักษณะธงประจำพระองค์พระมหากษัตริย์ใหม่ มีกำหนดเป็น  ๒  ขนาด  คือ  ธงมหาราชใหญ่  และธงมหาราชน้อยและยังคงใช้เป็นธงประจำพระองค์พระมหากษัตริย์ตราบจนกระทั่งปัจจุบัน

ธงจอมเกล้า [ดูภาพทั้งหมดในเรื่องนี้]

หัวข้อ

• ธงมหาราชาใหญ่
• ธงมหาราชน้อย
• ธงราชินีใหญ่
• ธงราชินีน้อย
• ธงบรมราชวงศ์ใหญ่
• ธงบรมราชวงศ์น้อย
• ธงเยาวราชใหญ่
• ธงเยาวราชน้อย
• ธงเยาวราชใหญ่ฝ่ายใน
• ธงเยาวราชน้อยฝ่ายใน
• ธงราชวงศ์ใหญ่
• ธงราชวงศ์น้อย
• ธงราชวงศ์ใหญ่ฝ่ายใน
• ธงราชวงศ์น้อยฝ่ายใน

ธงมหาราชาใหญ่           เป็นธงพื้นสีเหลือง  ตามสีของแพรแถบสายสะพายเครื่องขัตติยราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติคุณรุ่งเรืองยิ่งมหาจักรีบรมราชวงศ์ ขนาดกว้าง ๑  ส่วน ยาว ๑  ส่วน (รูปสี่เหลี่ยมจตุรัส)  ตรงกลางเป็นรูปพระครุฑพ่าห์สีแดง  เนื่องมาจากคตินิยมที่ว่า  พระนารายณ์เป็นเจ้าอวตารจากสรวงสวรรค์ ลงมาปราบยุคเข็ญในโลกมนุษย์ตามยุคสมัยต่างๆ รวมทั้งสมัยเมื่ออวตารมาเป็นพระรามครองกรุงศรีอยุธยาด้วย  ด้วยเหตุนี้พระมหากษัตริย์สมัยกรุงศรีอยุธยาต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน จึงมีพระปรมาภิไธยส่วนหนึ่งว่า “รามาธิบดี” อีกทั้งทรงสร้างพระราชลัญจกรรูปพระครุฑพ่าห์  อันเป็นสัตว์เทพพาหนะของพระนารายณ์ผู้เป็นเจ้า เป็นพระราชลัญจกรสำหรับตำแหน่งพระเจ้าแผ่นดิน และนอกจากนี้การใช้รูปพระครุฑพ่าห์ก็มีเหตุผลเชิงประวัติศาสตร์อีกข้อหนึ่ง เพราะพระมหากษัตริย์สมัยโบราณมีธงสำคัญประจำพระองค์  สำหรับแห่เชิญเสด็จไปในกองทัพคู่หนึ่ง คือ ธงชัยพระครุฑพ่าห์ และธงชัยราชกระบี่ยุทธ์ ธงชัยทั้งสององค์นี้ยังได้ให้แห่นำเสด็จในกระบวนพยุหยาตราที่ทรงพระที่นั่งราชยาน  และในการตรวจพลสวนสนามมาจนทุกวันนี้ ลักษณะของธงชัยพระครุฑพ่าห์เป็นธงสี่เหลี่ยมจตุรัส พื้นแพรสีเหลือง  ปักรูปพระครุฑพ่าห์ในท่าเบือนด้วยไหมสีแดง ยอดธงเป็นปลายหอก ที่คอคันธงเป็นซองทำด้วยโลหะเสียบหางนกยูง  และประกอบแผ่นโลหะสำริดรูปนารายณ์ทรงครุฑ  ติดประกบที่ซองเสียบหางนกยูงนั้น  ส่วนลักษณะของธงชัยราชกระบี่ยุทธเป็นธงสี่เหลี่ยมจตุรัส  พื้นแพรสีแดง ปักรูปหนุมานในท่าเหาะด้วยไหมสีขาว  ยอดธงเป็นปลายหอกที่คอคันธงเป็นซองทำด้วยโลหะเสียบหางนกยูง และประกอบแผ่นโลหะสำริดรูปหนุมาน  ติดประกบที่ซองเสียบหางนกยูงนั้น           ธงมหาราชนี้  เมื่อคลี่เชิญไปในกระบวนใดเป็นที่หมายว่า  พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จฯ  โดยกระบวนนั้น  หรือเมื่อเชิญขึ้น  ณ  ที่แห่งใดก็เป็นที่หมายว่า  พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวประทับอยู่  ณ  ที่แห่งนั้น           ถ้าประทับอยู่  ณ  เรือพระที่นั่งลำใด  ให้เชิญธงมหาราชขึ้นไว้ที่ยอดเสาใหญ่เป็นเครื่องหมาย [กลับหัวข้อหลัก]

ธงมหาราช ธงมหาราช [ดูภาพทั้งหมดในเรื่องนี้]

ธงมหาราชน้อย           ตอนต้นมีลักษณะและสัณฐานเหมือนกับธงมหาราชใหญ่  กว้างไม่เกิน ๖๐ เซนติเมตรตอนท้ายมีชายต่อสีขาว แปลงเป็นรูปธงยาวเรียวปลายกว้างครึ่งหนึ่งของตอนต้น ส่วนยาวโดยตลอดเป็นแปดเท่าของตอนต้น ชายธงตัดเป็นรูปแฉกอย่างหางนกแซงแซว ลึกสามในแปดของส่วนยาว  ธงนี้ใช้สำหรับเชิญขึ้นที่เสาใหญ่ในเรือพระที่นั่งลำหนึ่งลำใด เช่นเดียวกับธงมหาราชใหญ่แต่ถ้าเวลาใดที่โปรดเกล้าฯ ให้ชักธงมหาราชน้อยแทนธงมหาราชใหญ่ หมายความว่า ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้งดการยิงสลุต [กลับหัวข้อหลัก]

ธงมหาราชน้อย [ดูภาพทั้งหมดในเรื่องนี้]

ธงราชินีใหญ่           เป็นธงประจำพระองค์สมเด็จพระราชินี และพระอัครมเหสี ได้เริ่มมีใช้ครั้งแรกในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอม เกล้าเจ้าอยู่หัว  และได้มีการเปลี่ยนรูปลักษณะมาตามลำดับกาลเวลาปัจจุบันเป็นธงพื้นสีเหลือง  ขนาดกว้าง  ๑๐  ส่วน  ยาว ๑๕  ส่วน  ชายตัดเป็นแฉกอย่างหางนกแซงแซว  ลึกเพียงส่วนที่สี่แห่งด้านยาว ที่กึ่งกลางมีรูปพระครุฑพ่าห์สีแดงเหมือนกับธงมหาราช  สำหรับชักขึ้นบนเสาใหญ่ในเรือพระที่นั่งให้เป็นที่หมายว่า  ได้เสด็จอยู่ในเรือลำนั้น [กลับหัวข้อหลัก]

ธงราชินีใหญ่ [ดูภาพทั้งหมดในเรื่องนี้]

ธงราชินีน้อย           พื้นสีเหลือง  กว้างไม่เกิน ๖๐  เซนติเมตร  มีชายต่อสีแดง เป็นธงรูปยาวเรียว ขนาดกว้างของปลายธงเท่ากับครึ่งหนึ่งของความกว้างตอนต้นชายธงตัดเป็นแฉกอย่างหางนกแซงแซว ส่วนอื่นเหมือนกับธงมหาราชน้อย ธงนี้ใช้แทนธงราชินีใหญ่ เมื่อโปรดเกล้าฯ  มิให้มีการยิงสลุต [กลับหัวข้อหลัก]

ธงราชินีน้อย [ดูภาพทั้งหมดในเรื่องนี้]

ธงเยาวราชใหญ่           ธงเยาวราชมีขึ้นเป็นครั้งแรกในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว  มีลักษณะคล้ายธงบรมราชธวัชมหาสยามินทร์ แต่ลดฉัตรเจ็ดชั้นสองข้างเปลี่ยนเป็นฉัตรห้าชั้นสำหรับพระราชอิสริยยศสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชสยามมกุฎราชกุมาร แต่ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้มีการเปลี่ยนรูปลักษณะใหม่ และยังคงใช้ธงเยาวราชที่กำหนดขึ้นใหม่นี้ตราบจนกระทั่งปัจจุบัน โดยแบ่งออกเป็นสองอย่าง  คือ  ธงเยาวราชใหญ่  และธงเยาวราชน้อย          ธงเยาวราชใหญ่  เป็นธงรูปสี่เหลี่ยมจตุรัส พื้นนอกสีขาบ  พื้นในสีเหลือง ส่วนกว้างเท่ากับครึ่งหนึ่งของพื้นนอก กลางธงเป็นรูปพระครุฑพ่าห์สีแดง  ใช้สำหรับชักขึ้นบนเสาใหญ่ในเรือพระที่นั่ง  หรือเรือรบที่สมเด็จพระยุพราชเสด็จโดยพระราชอิสริยยศ เป็นเครื่องหมายว่า ได้เสด็จโดยเรือลำนั้น [กลับหัวข้อหลัก]

ธงเยาวราชใหญ่ [ดูภาพทั้งหมดในเรื่องนี้]

ธงเยาวราชใหญ่ฝ่ายใน           เป็นธงรูปสี่เหลี่ยม ขนาดกว้าง ๒ ส่วน ยาว ๓ ส่วน ลักษณะตอนต้น ๒ ใน ๓ เหมือนกับธงเยาวราชใหญ่ ปลายธงตัดเป็นแฉกรูปหางนกแซงแซว ลึก ๑ ใน ๓ ของส่วนยาวใช้ประจำพระองค์พระวรชายาแห่งสมเด็จพระยุพราช [กลับหัวข้อหลัก]

ธงเยาวราชใหญ่ฝ่ายใน [ดูภาพทั้งหมดในเรื่องนี้]

ธงเยาวราชน้อยฝ่ายใน           มีลักษณะและขนาดเช่นเดียวกับธงเยาวราชน้อย  แต่ต่างกันที่ชายธงเป็นสีแดง  ใช้แทนธงเยาวราชใหญ่ฝ่ายใน  ในกรณีที่โปรดให้งดการยิงสลุต [กลับหัวข้อหลัก]

ธงเยาวราชน้อยฝ่ายใน [ดูภาพทั้งหมดในเรื่องนี้]

ธงราชวงศ์ใหญ่           เป็นธงสำหรับพระอิสริยยศพระราชโอรสในพระมหากษัตริย์ รวมตลอดถึงสมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ หรือสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ ซึ่งร่วมสมเด็จพระบรมราชชนกชนนีกับพระมหากษัตริย์ไม่ว่าในรัชกาลใด เป็นธงพื้นสีขาบ ขนาดกว้าง ๑  ส่วน ยาว ๑ ส่วน (รูปสี่เหลี่ยมจตุรัส) ที่กลางธงมีวงกลมสีเหลีอง ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางเท่ากับกึ่งหนึ่งของส่วนกว้างของธง ภายในวงกลมมีรูปพระครุฑพ่าห์สีแดง [กลับหัวข้อหลัก]

ธงราชวงศ์ใหญ่ [ดูภาพทั้งหมดในเรื่องนี้]

ธงราชวงศ์น้อย           ตอนต้น มีลักษณะเหมือนธงราชวงศ์ใหญ่กว้างไม่เกิน ๖๐ เซนติเมตร มีชายต่อสีขาวแปลงเป็นธงยาวเรียว ปลายธงกว้างครึ่งหนึ่งของความกว้างตอนต้น ชายตัดเป็นแฉกรูปหางนกแซงแซว ใช้ชักแทนธงราชวงศ์ใหญ่ เมื่อไม่มีพระประสงค์ให้ยิงสลุตถวายคำนับ [กลับหัวข้อหลัก]

ธงราชวงศ์น้อย [ดูภาพทั้งหมดในเรื่องนี้]

ธงราชวงศ์ใหญ่ฝ่ายใน           เป็นธงสำหรับพระราชอิสริยยศพระราชธิดาในพระมหากษัตริย์  รวมตลอดถึงสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ หรือสมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอซึ่งร่วมสมเด็จพระบรมราชชนกชนนีกับพระมหากษัตริย์ไม่ว่าในรัชสมัยใด  ลักษณะของธงเหมือนธงราชวงศ์ใหญ่ฝ่ายหน้า  แต่ชายธงตัดเป็นแฉกรูปหางนกแซงแซว [กลับหัวข้อหลัก]

ธงราชวงศ์ใหญ่ฝ่ายใน [ดูภาพทั้งหมดในเรื่องนี้]

ธงราชวงศ์น้อยฝ่ายใน           ลักษณะเหมือนธงราชวงศ์น้อยฝ่ายหน้า  คือ  แบ่งออกเป็นสองตอน  ตอนต้นพื้นสีขาบ กว้างไม่เกิน  ๖๐  เซนติเมตร  มีรูปวงกลมสีเหลืองภายในมีรูปพระครุฑพ่าห์สีแดงอยู่ตรงกลาง  ตอนปลายธงมีชายต่อเป็นธงยาวเรียวปลายสีแดง ใช้แทนธงราชวงศ์ใหญ่ฝ่ายใน เมื่อมีพระประสงค์ไม่ให้ยิงสลุตถวายคำนับ           ธงประจำพระองค์ทั้งหมดนี้ มีกฎหมายรองรับ ในปัจจุบันได้แก่  พระราชบัญญัติธงพุทธศักราช  ๒๕๒๒  กฎหมายฉบับนี้มิได้เปลี่ยนแปลงหลักการสำคัญที่ใช้กันมาแต่ก่อนแต่อย่างใด  ธงประจำพระองค์ส่วนใหญ่มีรูปลักษณะตามที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้า  เจ้าอยู่หัวทรงกำหนดขึ้นเป็นสำคัญ หากแต่ได้มีการเพิ่มเติมธงประจำพระองค์บางอย่างขึ้น  เช่น  ธงบรมราชวงศ์ใหญ่  และธงบรมราชวงศ์น้อย  เพื่อให้เหมาะสมแก่สมัยและความจำเป็นในราชการ [กลับหัวข้อหลัก]

ธงราชวงศ์น้อยฝ่ายใน [ดูภาพทั้งหมดในเรื่องนี้]

บรรณานุกรม • รองศาสตราจารย์ธงทอง จันทรางศุ [กลับหัวข้อหลัก]