พรรณไม้ชนิด Bambusa spp.  ในวงศ์Poaceae เป็นกอลำต้นสูงและเป็นปล้องๆ มีหลายชนิด แต่ละชนิดมีคุณสมบัติเหมาะสมที่จะนำมาใช้ทำเครื่องจักสานแตกต่างกันไป เช่น
          ไผ่สีสุก (Bambusa blumeana Schult.)  ขึ้นทั่วไปตามหัวไร่ปลายนาทุกภาคของประเทศ แต่พบมากในภาคกลางและภาคใต้ ชอบดินเหนียวปนทรายหรือดินร่วนในที่ราบต่ำๆ ตามริมแม่น้ำลำคลอง ไผ่ชนิดนี้กล่าวกันว่ามาจากหมู่เกาะชวาสุมาตรา และบอร์เนียว ลำมีสีออกเหลือง จึงเรียกว่าไผ่สีสุก เป็นไผ่ที่มีลำสูงใหญ่ ลำยาวประมาณ๑๐-๑๘ เมตร เส้นผ่าศูนย์กลางลำประมาณ ๘-๑๒ เซนติเมตร ปล้องยาวประมาณ ๓๐ เซนติเมตร ลำต้นตรง ผิวแข็งเรียบเป็นมัน โดยทั่วไปไผ่สีสุกจะขึ้นเป็นกอแน่น โดยเฉพาะโคนกอ แต่ละลำจะแตกกิ่งตั้งแต่โคนลำขึ้นไปจนถึงปลาย ไผ่ชนิดนี้ใช้ประโยชน์ได้หลายอย่าง ชาวบ้านจึงมักปลูกไว้เป็นรั้วบ้านเพื่อช่วยกำบังลม และนำหน่อมาเป็นอาหาร นำต้นมาใช้ประโยชน์ต่างๆ เช่น ทำพะองบันได และทำเครื่องจักสานนานาชนิด
          ไผ่รวก (Thyrsostachys siamensis Gamble) เป็นไผ่ที่กระจายพันธุ์ตามธรรมชาติในบริเวณประเทศพม่า จึงพบไผ่ชนิดนี้มากในบริเวณภาคกลาง ภาคเหนือ และภาคตะวันตกบริเวณจังหวัดกาญจนบุรี ไผ่รวกเป็นไผ่ที่มีความสวยงามเป็นกอชิดทึบ พุ่มเตี้ย ลำต้นเล็กและเปลา สูงประมาณ ๒-๗ เมตร มีกิ่งเล็กๆ ตอนปลายลำต้นเส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ ๒-๕ เซนติเมตรแต่ถ้าพื้นดินสมบูรณ์ก็จะมีลำต้นใหญ่ขึ้น ข้อระหว่างปล้องค่อนข้างเรียบ  ปล้องยาว ๑๕-๓๐เซนติเมตร ไผ่รวกเป็นไม้ที่ใช้ประโยชน์ได้หลายอย่าง เช่น ปลูกตกแต่งบริเวณบ้าน ทำรั้ว ใช้เป็นวัสดุประกอบการก่อสร้าง การประมง ทำเยื่อกระดาษ และใช้ทำเครื่องจักสาน
          ไผ่เฮี้ยะ (Cephalostachyum virgatum Kurz) เป็นไม้ที่รู้จักกันดีในภาคเหนือ ขึ้นทั่วไปในบริเวณป่าดงดิบหรือป่าผสมผลัดใบที่มีไม้สักเฉพาะตามริมห้วยต่างๆ ลักษณะเด่นของไผ่ชนิดนี้คือ เนื้อลำบางมากตั้งแต่โคนถึงยอด มีขนาดปล้องยาวมากประมาณ ๕๐-๗๐ เซนติเมตร สูงประมาณ ๑๘ เมตร ไม้เฮี้ยะเป็นไม้ขนาดย่อมลำเรียวเปลา ชาวบ้านในภาคเหนือนิยมนำมาทำฝาบ้านเครื่องมือจับปลา กระบอกใส่น้ำ และเครื่องจักสาน
          ไผ่ข้าวหลาม (Cephalostachyum pergracileMunro)  มีมากในบริเวณภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ขึ้นกระจายเป็นกลุ่มๆ ในป่าผสมผลัดใบ ชื่อพื้นเมืองอาจเรียก ไม้ข้าวหลาม ไม้ป้างเป็นไม้ขนาดกลาง ชูลำสวยงาม กอไม่แน่นจนเกินไป ลำต้นตรงสีเขียวนวล เนื้อบาง ขนาดลำเส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ ๕-๖ เซนติเมตร ปล้องยาวประมาณ ๓๐ เซนติเมตร สูง ๗-๘ เมตร ข้อนูนเล็กน้อย แต่ละลำจะแตกกิ่งย่อยขนาดเล็กเท่าๆกันจำนวนมาก และเกือบตั้งฉากกับลำเรียวขึ้นไปคล้ายฉัตร ไผ่ชนิดนี้ใช้ประโยชน์ได้หลายอย่างตั้งแต่ใช้เผาข้าวหลาม และเครื่องจักสาน ใช้ก่อสร้างบ้านเรือน ทำฟาก ฝา เพดานบ้าน ทำโรงเรือนสำหรับเลี้ยงสัตว์ จนถึงนำไปทำเป็นตะแกรงแทนเหล็กสำหรับยึดคอนกรีตในงานก่อสร้างนอกจากไผ่หลายชนิดซึ่งเป็นไม้ที่มีคุณสมบัติเหมาะสมในการนำมาทำเครื่องจักสานได้ดีแล้ว ยังมีวัตถุดิบจากธรรมชาติอีกหลายชนิดที่นำมาใช้ทำเครื่องจักสานได้ดี เช่น

          หวาย (พรรณไม้หลายชนิด Calamus spp. ในวงศ์ Palmae ลำต้นยาว  ผิวเกลี้ยง เหนียว ขึ้นเป็นกอ มีหลายชนิด เช่น หวายตะค้าทอง หวายโป่ง) ซึ่งเป็นพรรณไม้อีกชนิดหนึ่งที่ใช้ทำเครื่องจักสานได้ดี อาจจะสานด้วยหวายทั้งหมดหรือใช้หวายผสมกับวัสดุชนิดอื่น เช่น ไม้ไผ่ ใบตาล ใบลาน ฯลฯ

           กระจูด (พรรณไม้ชนิดหนึ่ง Lepironiaarticulata Domin ในวงศ์ Cyperaceae) ลำต้นกลมในกลวงและมีเยื่ออ่อนหยุ่นคั่นเป็นข้อๆ ใช้สานเสื่อและกระสอบ มีมากตามหมู่เกาะต่างๆ ของประเทศมาเลเซีย อินโดนีเซีย ในประเทศไทยมีมากในบริเวณทะเลสาบสงขลาในเขตจังหวัดพัทลุง การนำกระจูดมาทำเครื่องจักสานจะต้องทุบให้แบนแล้วทิ้งไว้ให้แห้ง ก่อนที่จะสานเป็นเครื่องจักสาน
           นอกจากการใช้ต้นหรือเถาของพืชพันธุ์ไม้บางชนิดมาทำเครื่องจักสานแล้ว คนไทยยังนำใบไม้บางชนิดมาทำเครื่องจักสานด้วย เช่น ใบไม้ในตระกูลปาล์ม (พรรณไม้ในวงศ์ Palmae) ได้แก่ใบตาล ใบมะพร้าว ใบลาน ใบลำเจียกหรือปาหนัน (พรรณไม้ชนิดหนึ่ง Pandanus odoratissimusLinn. f. ในวงศ์ Pandanaceae ขอบใบและกลีบดอกมีหนามมีกลิ่นหอม) เตย (พรรณไม้สกุลPandanus spp. เกิดเป็นกอก็มี เกิดเดี่ยวๆ ก็มี ใบเรียงสลับเวียนเป็นเกลียวขึ้นไปจนถึงยอดใบเป็นทางยาวมีหนาม) จาก (พรรณไม้ชนิดหนึ่ง Nipafruticans Wurmb. ในวงศ์ Palmae) ขึ้นเป็นกอตามชายเลนหรือดินโคลนตามริมฝั่งน้ำตื้นๆ ใบนำมาใช้ประโยชน์ได้หลายอย่าง เช่น ทำเป็นเครื่องมุงหลังคา ใช้สานเปี้ยวหรืองอบของภาคใต้ ทำหมาตักน้ำ ฯลฯ
           การนำวัตถุดิบธรรมชาติเหล่านี้มาทำเป็นเครื่องจักสานนั้น มนุษย์ค่อยๆ เรียนรู้คุณสมบัติของวัตถุดิบแต่ละชนิด แล้วเลือกสรรนำมาแปรรูปวัตถุดิบให้มีลักษณะเหมาะสมในการนำมาสานเป็นเครื่องจักสาน เช่น การนำไม้ไผ่มาผ่าเป็นซีกๆแล้ว "จัก" เป็นเส้นๆ เรียก "ตอก" เฉพาะตอกไม้ไผ่นั้น โดยทั่วไปมักจักเป็นตอกสองชนิดคือตอกที่จักขนานกับผิวไผ่ เรียก "ตอกปื้น" ตอกชนิดนี้อาจจะจักเอาผิวไผ่ไว้เรียก "ตอกผิว" ชั้นหนึ่งก่อน แล้วจึงจักเฉพาะเนื้อไผ่เป็นชั้นๆ ลงไปตอกผิวนี้เมื่อนำไปทำเครื่องจักสานจะมีความคงทนกว่าตอกที่มีเฉพาะเนื้อไม้ ตอกอีกชนิดหนึ่งเป็นตอกที่จักขวางผิวไผ่ มีผิวติดที่สันด้านหนึ่งเรียก "ตอกตะแคง" ตอกชนิดนี้จะมีผิวไผ่ที่สันทุกเส้นใช้สานเครื่องจักสานได้หลายชนิดเช่นเดียวกัน