ประเทศไทยมีพรรณไม้ที่หลากหลายมากบางชนิดมีหลายชื่อ และบางชนิดเรียกชื่อซ้ำกัน ทั้งที่เป็นคนละต้น ทำให้เกิดความสับสนว่าเป็นชนิดใด ทางวิทยาศาสตร์ให้ยึดถือเอาชื่อวิทยาศาสตร์ หรือชื่อสากลเป็นหลัก วรรณคดีจึงต้องอาศัยวิทยาศาสตร์เข้ามาเป็นส่วนช่วย พรรณไม้ที่กล่าวถึงในวรรณคดีมีอยู่หลายชนิดที่ไม่สามารถชี้ชัดลงไปได้ว่าเป็นชนิดใด  เนื่องจากชื่อนั้นๆ หมายถึงพันธุ์ไม้หลายชนิด และในแต่ละบทกลอนไม่มีใครทราบว่า จินตกวีจะมุ่งหมายถึงด้านใดเพียงแต่สันนิษฐานกันอย่างมีหลักเกณฑ์เท่านั้น โดยพิจารณาจากลักษณะพืช สภาพแวดล้อมและถิ่นที่เกิดวรรณคดีเรื่องนั้นๆ  เช่น กระสังชนิดหนึ่งหมายถึง ไม้ล้มลุกต้นเล็กๆ  ลำต้นเขียวใส ชาวบ้านใช้เป็นผัก และตามโรงเรียนนิยมใช้ทดลองการดูดน้ำสีของพืช อีกชนิดหนึ่งคือ ไม้ต้นขนาดกลาง อยู่ในวงศ์เดียวกับส้มและมะนาว ใบเขียวเข้ม และมีต่อมน้ำมันหอมๆ อยู่ที่ใบในบางท้องที่เรียกว่า มะสัง เมื่อพบชื่อกระสังในวรรณคดี ผู้อ่านจึงต้องใช้วิจารณญาณ เพื่อตัดสินว่าเป็นชนิดใด ตัวอย่างเช่น

          นกกระสาจับต้นกระสัง
         โนรีจับรังแล้วบินร่อน
         สาลิกาจับแก้วแล้วเรียงนอน
         ยูงจับยางฟ้อนชมกัน
               รามเกียรติ์
               พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๑

          พันธุ์ไม้ชื่อกาหลงในวรรณคดีไทยได้กล่าวถึงแตกต่างกันไปเป็น ๒ ชนิด ชนิดหนึ่งเป็นไม้ดอกหอม และอีกชนิดหนึ่ง ดอกไม่มีกลิ่น และมักจะกล่าวถึงพร้อมๆ กันกับชงโคเสมอ

          เจ้าฟ้าธรรมาเบศร์ทรงพระนิพนธ์ไว้ในบทเห่เรือ ตอนหนึ่ง ดังนี้

           เต็งแต้วแก้วกาหลง
          บานบุษบงส่งกลิ่นอาย
          หอมอยู่ไม่รู้หาย
          คล้ายกลิ่นผ้าเจ้าตาตรู

          นอกจากนั้น กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญทรงพระนิพนธ์ไว้ใน พระสมุทร ในทำนองเดียวกัน  ดังนี้

         กุหลาบกาหลงลำเจียกนั้น
         ระคนกันเอาไว้ทำบุหงา
         เสาวรสสุคนธ์มณฑา
         ถวายเทวาข้านี้เอย

           แสดงให้เห็นว่า กาหลงชนิดนี้เป็นต้นไม้ที่มีดอกหอม และคงจะหอมมากจนใช้ทำบุหงาได้สันนิษฐานว่า น่าจะเป็นแก้วกาหลง หรือกระเบาน้ำ (Hydnocarpus anthelminthicus Pierre) หรือที่คนไทยส่วนใหญ่เรียกกันว่า กระเบา แก้วกาหลงเป็นไม้ต้นขนาดใหญ่ พบตามป่าดิบใกล้ริมน้ำทางภาคใต้และภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เป็นไม้ใบดกทรงพุ่มสวย ดอกเล็กสีนวลแกมเขียว หรือสีนวลแกมชมพู ออกดอกตามซอกใบระหว่างเดือนพฤษภาคม - มิถุนายนดอกแยกเพศ และแยกต้น ต้นเพศเมีย ดอกไม่มีกลิ่น มักเรียกว่า กระเบา ส่วนต้นเพศผู้ดอกมีกลิ่นหอมมากเรียกว่า แก้วกาหลง ผลกลมเปลือกแข็ง มีขนสีน้ำตาลแกมแดง ขนาดเส้นผ่านศุนย์กลาง ๘ - ๑๐ ซม. ภายในผลมีเมล็ดจำนวนมาก เมล็ดเหล่านี้มีเนื้อนุ่มหุ้มอยู่ มีรสหวานมัน รับประทานได้ ตำรายาไทยใช้น้ำมันที่บีบจากเมล็ด รักษาโรคเรื้อนและโรคผิวหนัง ซึ่งสรรพคุณดังกล่าวนี้ มีรายงานวิจัยรับรองว่า ใช้รักษาโรคได้จริง

          เกดแก้วกรรณิการ์กาณสารภี
         มะลุลีลำดวนหอมหวาน
         กุหลาบกาหลงชงโคบาน
         ชาตบุษย์พุดตานมะลิวัลย์
             รามเกียรติ์
             พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๑

          พันธุ์ไม้อีกชนิดหนึ่งคือ กาหลง (Bauhinia acuminata Linn.) เป็นไม้พื้นเมื่องของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ในวงศ์เดียวกันกับชงโคและหางนกยูง ลักษณะเป็นไม้ต้นขนาดเล็ก ใบคล้ายชงโค แผ่นใบกลมและปลายเว้าลึกตรงกลางจนดู   คล้ายใบแฝด สีเขียวเข้ม หรือเขียวแกมเทาดอกสีขาว ๕ กลีบ ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง ๕ - ๖ ซม. ออกเป็นช่อ ๒ - ๓ ดอก ที่ปลายกิ่ง ฝักแบน ในแต่ละฝักจะมีเมล็ด ๕ - ๘ เมล็ดขยายพันธุ์ด้วยเมล็ดและกิ่งตอน กาหลงออกดอกตลอดทั้งปี พบขึ้นและปลูกประดับทั่วไปชื่ออื่นๆ ที่ใช้เรียกกันคือ เสี้ยวดอกขาว เสี้ยวน้อยหรือส้มเสี้ยว

          ข้อแตกต่างที่สำคัญระหว่างกาหลงชนิดนี้กับแก้วกาหลงคือ ดอกไม่มีกลิ่นหอม เมื่อปลูกประดับ จุดเด่นจึงอยู่ที่ดอกใหญ่สีขาวที่ประดับอยู่บนทรงพุ่ม ดังนั้น ในบทวรรณคดีบางบทที่กล่าวถึงกาหลงโดยที่ไม่เน้นเรื่องกลิ่นหอม จึงน่าจะหมายถึงกาหลงชนิดที่สองนี้

          พันธุ์ไม้ในวรรณคดีที่ชื่อออกเสียงว่า จัน  นั้นมีการเขียนอยู่ ๒ แบบ แบบหนึ่งคือ จัน ซึ่งพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๒๕ ให้คำจำกัดความว่าหมายถึง พันธุ์ไม้พวก Diospyros อีกแบบหนึ่งคือ จันทร์ ซึ่งหมายถึง   พันธุ์ไม้ที่มีกลิ่นหอม เช่น จันทร์แดง จันทร์ชะมด  จัน (Diospyros deccandra Lour.)สุนทรภู่กล่าวถึง จัน ไว้ในนิราศพระบาท ตอนหนึ่ง ดังนี้

           เห็นจันสุกลูกเหลืองตลบกลิ่น
          แมลงภู่บินร่อนร้องประคองหวง
          พฤกษาพ้องต้องนามกานดาดวง
          พี่ยลพวงผลจันให้หวั่นใจ
              นิราศพระบาท
              บทประพันธ์ของสุนทรภู่

          จัน หรือจันอิน จันขาว จันลูกหอม เป็นไม้ต้นขนาดกลาง วงศ์เดียวกับมะพลับและมะเกลือ เปลือกต้นสีน้ำตาลอมดำ เรือนยอดกลมหรือคล้ายรูปกรวย ใบดกแน่น ดอกขนาดเล็กสีขาว หรือเหลืองอ่อน ดอกเพศผู้และดอกเพศเมียแยกกันคนละต้น ผลกลมมีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง ๓ - ๕ ซม. เมื่อสุกมีสีเหลืองเนื้อนุ่ม รสหวาน และมีกลิ่นหอม รับประทานได้

          ผลของจันมีแตกต่างกันเป็น ๒ แบบแบบหนึ่งผลกลมแป้น มีรอยบุ๋มด้านล่างตรงกลาง เรียกกันว่า ลูกจัน  อีกแบบหนึ่งผลกลมหนากล้ายทรงกลม และไม่มีรอยบุ๋ม เรียกกันว่า ลูกอิน ปัจจุบันมักเรียกชื่อโดยรวมทั้งสองแบบไว้วรรณคดีจะพบว่า ชื่อนี้สุนทรภู่เคยใช้มาแล้วตั้งแต่ประพันธ์เรื่อง สิงหไกรภพ

           หอมระรื่นชื่นช่วยแต่สายหยุด
          สงสารนุชนึกถึงสวนให้หวนโดย
          หอมจันทน์อินกลิ่นโศกลมโบกโบย
           ทั้งยมโดยดอกดวงเป็นพวงงาม

          ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๒๕ ได้ให้คำอธิบายที่แตกต่างออกไปกล่าวคือ ชนิดลูกกลมแป้นตรงกลางบุ๋ม ไม่มีเมล็ด  เรียกว่า ลูกจันอิน ชนิดลูกกลมรีมีเมล็ดเรียกว่า ลูกจันโอ

          จันเป็นไม้เนื้อแข็ง และมีสรรพคุณทางสมุนไพร ตำรายาไทยใช้เนื้อไม้ต้มเป็นยาบำรุงประสาท แก้ปอดและตับพิการ และแก้ร้อนในเคยปลูกกันตามวัดและในชนบท ปัจจุบันพบได้น้อย

          พันธุ์ไม้ในวงศ์เดียวกับกาหลง และหางนกยูง ตามความเข้าใจของคนทั่วไป โยทะกา หมายถึงพันธุ์ไม้ ๒ ชนิดคือ โยทะกาดอกเหลืองหรือชงโคดอกเหลือง และโยทะกาหรือเถาไฟซึ่งบางครั้งเรียกว่า โยทะกาเลื้อย

          โยทะกาดอกเหลือง หรือชงโคดอกเหลือง (Bauhinia tomentosa Linn.) เป็นพันธุ์ไม้ต่างประเทศดอกสีเหลืองมี ๕ กลีบ เหลื่อมซ้อนกัน คล้ายดวงโคมห้อยระย้าใกล้ปลายกิ่ง กลีบดอกและใบมีกลิ่นฉุน กลีบดอกร่วงง่าย มีปลูกประดับใน เมืองไทยมาก่อน พ.ศ. ๒๔๘๓ พระยาวินิจวนันดรได้กล่าวถึงไว้ในหนังสือไม้ประดับบางชนิดของไทยว่า "เป็นไม้พุ่มสูงราว ๒ - ๒.๕ เมตร ดอกใหญ่ ๖ - ๑๐ ซม. สีเหลืองอ่อน กลีบบนมีสีเลือดหมูแก่ที่โคนกลีบ เมื่อดอกโรยกลายเป็นสีกุหลาบอ่อน ออกเป็นช่อน้อยดอก ดูเหมือนจะเป็นไม้ของอินเดีย เรียกว่า ชงโค" ไม้พุ่มชนิดนี้เป็นไม้ปลูก ไม่พบขึ้นตามในป่า ดังนั้นโยทะกาที่กล่าวถึงในวรรณคดีคงจะไม่ใช้ชนิดนี้

          ส่วนโยทะกา หรือเถาไฟ หรือโยทะกาเลื้อย (Bauhinia integrifolia Roxb.) เป็นไม้เลื้อย มีถิ่นกำเนิดในภาคใต้ของไทย และแหลมมลายู พบตามป่าดิบทางภาคใต้ มีใบเดี่ยวค่อนข้างกลมปลายเว้าตรงกลางลึกบ้างตื้นบ้าง แต่โคนใบเว้า เป็นรูปหัวใจ ออกดอกเป็นช่อใหญ่ตรงซอกใบสีเหลืองปนส้มและสีส้มแดงปะปนกันอยู่ในช่อเดียวกัน ดอกเล็ก ไม่มีกลิ่น เส้นผ่านศูนย์กลาง ดอกเพียง ๑.๕ - ๒ ซม. โยทะกาชนิดนี้ออกดอกระหว่างเดือนพฤศจิกายน - กุมภาพันธ์โยทะกาที่กล่าวถึงในวรรณคดีน่าจะเป็นชนิดนี้เพราะพบในป่าและมีคำบรรยายให้เห็นว่า ช่อดอกออกระย้าอยู่สูงมากจนต้องสอยจึงจะถึง ดังพระราชนิพนธ์เรื่อง อิเหนา ตอนหนึ่ง

           สาวหยุดโยทะการะย้าย้อย
          อนุชาพลางค่อยสอยถวาย
          พระทรงทัดตรัสชวนพระน้องชาย
          มาชมไม้ให้สบายด้วยพี่ยา

          นอกจากนี้ ในบทพระราชนิพนธ์เรื่อง รามเกียรติ์ ยังกล่าวถึงโยทะกาในกลุ่มของพันธุ์ไม้ที่พบในป่าด้วย ดังนี้

          พิกุลบุนนาคตูมตาล
         เหียงกราดพลับพลวงหวายหว้า
        นมยวงนางแย้มโยทะกา
        พะวาพะยอมเฟืองไฟ

          คนไทยรู้จักหงอนไก่ว่า เป็นพืชล้มลุกต่างถิ่นมีดอกสีสดใส รูปร่างคล้ายหงอนไก่จริงๆ  ปลูก ประดับตามบ้านทั่วไป บางครั้งมีการตัดดอกไปรวมกับใบเตย และดอกสร้อยทอง มัดรวมกันเป็นกำเล็กๆ ขายตามร้านดอกไม้ สำหรับใช้บูชาพระ

          หงอนไก่ที่เป็นไม้พื้นเมืองของไทยก็มีเช่นกัน พบอยู่ตามริมทางที่รกร้างว่างเปล่าและในป่าโดยเฉพาะทางภาคกลาง ภาคเหนือเรียกกันว่า หงอนไก่ไทย หงอนไก่ดง หรือดอกถ้วย ช่อดอกเป็นหางยาวแหลม สีชมพู ต้นสูง ๐.๕๐ - ๑.๐๐ เมตร ไม่ค่อยแตกกิ่งก้านสาขา มีสรรพคุณทางสมุนไพร แต่ไม่นิยมปลูกเป็นไม้ประดับ

          ส่วนหงอนไก่ฝรั่ง (Celosia argentea Linn. var.cristata Ktze) เป็นไม้ล้มลุกฤดูเดียว ปลูกง่ายเจริญเติบโตเร็ว ลำต้นอวบและใบค่อนข้างนิ่มดอกเป็นช่อใหญ่ที่ยอด ลักษณะช่อแผ่แบน ขอบหยักเว้าและย่อนคล้ายหงอนของไก่ มีหลายสี เช่น แดงเข้ม แดงแสด และเหลือง ส่วนมากพบแต่สีแดงเข้ม ดอกไม่มีกลิ่น เมล็ดเล็กๆ สีดำมัน ไม่มีหลักฐานว่านำเข้ามาเมืองไทยในสมัยใดแต่สันนิษฐานว่า น่าจะมีปลูกตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาแล้ว เพราะในวรรณคดีหลายเรื่องและหลายบทกล่าวถึงในลักษณะของดอกไม้ที่ปลูกประดับ และมีสีแดงสดใส เช่น

          ลดเลี้ยวเที่ยวชมสุมามาลย์
          แบ่งบานช้อช้ออยอยู่ใสว
          สาวหยุดนางแย้มแกมใบ
          มะลิซ้อนหงอนไก่ประยงค์
                    รามเกียรติ์
                    พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๑

        ทองกวาวหหงอนไก่เส้ง สดสี
        งามแต่กลิ่นถามี            หนึ่งน้อย
        นักเรียนนอกบาลี         ลบหลู่ ธรรมมา
        งามผาดผลเท่าก้อย    กอบนั้นถามี
                   โคลงโลกนิติ
                   กรมพระยาเดชาดิศรฯ

          พันธุ์ไม้ไทยอีกชนิดหนึ่งที่ชื่อหงอนไก่ หรือหงอนไก่ทะเล (Heritiera littoralis Dry) อยู่ในวงศ์เดียวกับต้นสำโรง และหัสคุณเทศ เป็นไม้ต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่ ขึ้นตามป่าชายเลนที่น้ำทะเลท่วมถึง ดอกเล็กเป็นช่อสีชมพูอมม่วง ออกที่ปลายกิ่ง ผลรูปร่างคล้ายหัวของไก่ตัวผู้ที่มีหงอนข้างบน สีเหลืองหรือสีแสด

          ด้วยข้อมูลดังกล่าวเหล่านี้ จึงทำให้สรุปข้อสันนิษฐานได้ว่า หงอนไก่ในวรรณคดีนั้น หมายถึง หงอนไก่ฝรั่ง ไม่ใช่หงอนไก่ทะเลหรือหงอนไก่ไทย

          คำว่า มะลิวัลย์ หมายถึง มะลิที่เป็นไม้เถาเลื้อย เป็นพันธุ์ไม้พื้นเมืองของไทย มักพบทั่วไปตามป่าตามเขา เมื่อดอกบานจะส่งกลิ่นหอมตลบอบอวลไปทั่ว บางชนิดดอกดกมาก เมื่อดอกบานจะเห็นดอกขาวพราวไปหมดทั้งบริเวณดังบทพระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๒ เรื่อง อิเหนา ตอนหนึ่งบรรยายถึงมะลิวัลย์ไว้อย่างไพเราะยิ่ง

         มะลิวันพันพุ่มคัดค้าว
        ระดูดอกออกขาวทั้งราวป่า
        บ้างเลื้อยเลี้ยวเกี่ยวกิ่งเหมือนชิงช้า
        ลมพาพัดแกว่งดังแกล้งไกว

          มะลิวัลย์ชนิดนี้น่าจะหมายถึง มะลิไส้ไก่ มะลิย่าน หรือมะลิเขี้ยวงูเล็ก ซึ่งพบทั่วไปเกือบทุกภาค ดอกเล็กกว่ามะลิลา หรือใกล้เคียงกันแต่กลีบแคบเรียวแหลมกว่า และกลิ่นหอมแรงกว่ามาก เวลาออกดอกจะออกเป็นช่อเล็กๆ  ทั้งตรงซอกใบและปลายกิ่งแขนงสั้นๆ  ทำให้เห็นแต่ดอกขาวๆ เต็มทั้งลำต้น ซึ่งเกาะเกี่ยวพาดพันตามต้นไม้อื่นๆ

          มะลิเลื้อยอีกชนิดหนึ่งที่พบมาก เป็นมะลิดอกเล็กๆ ขนาดเดียวกับมะลิไส้ไก่ แต่ดอกไม่ดกเท่า เรียกกันว่า มะลิป่า พบแม้แต่ตามเกาะ ในป่าละเมาะ ริมทะเล และบริเวณที่น้ำกร่อย ดังที่ สุนทรภู่กล่าวไว้ในวรรณคดีเรื่อง ขุนช้างขุนแผน

         มะลิวันพันระกำขึ้นแกมจาก
        ได้สามวันกรรมพรากไปจากน้อง
        จำปีเคียงโศกระย้าผกากรอง
        พี่โศกเศร้าเฝ้าตรองกว่าสองปี

          ในหนังสือพรรณไม้ประเทสไทยที่กรมป่าไม้จัดพิมพ์ขึ้นใน พ.ศ. ๒๕๒๓ กล่าวถึงพันธุ์ไม้ป่าของไทยที่มีชื่อว่า มะลิวัลย์ ๓ ชนิด ในจำนวนนี้ที่พบได้บ้างมีเพียงชนิดเดียว เป็นชนิดที่นำมาปลูกเป็นไม้ประดับด้วย คือ มะลิวัลย์ (Jasminum adenophyllum Wall.) ซึ่งเป็นไม้เลื้อย ลำเถาเล็กเกลี้ยง ใบเดี่ยว รูปรี ปลายแหลม ออกเป็นคู่ตรงกันข้าม ดอกเป็นช่อเล็กเพียง ๑ - ๒ ดอก ตรงซอกใบ ขนาดเล้นผ่านศูนย์กลางดอก ๒ - ๓ ซม.กลีบแคบและเรียวแหลม ดอกมีกลิ่นหอมแต่ร่วงเร็ว ขยายพันธุ์โดยการตอนกิ่ง หรือปักชำกิ่ง ปลูกตามซุ้ม หรือพันรั้วก็ได้ มะลิวัลย์ชนิดนี้มีลำเถายาวและเลื้อยพันได้เป็นระยะทางไกลๆ แต่ดอกไม่ดก จึงไม่เป็นที่สะดุดตาเหมือนมะลิป่าชนิดอื่นๆ

       ทั้งยมโดยโรยริน     ระรื่นกลิ่นมะลิวัน
      เหมือนกลิ่นเนื้อเจือจันทน์  สะอื้นอั้นอาลัย
                     เห่เรื่องพระอภัยมณี
                     บทประพันธ์ของสุนทรภู่

          อย่างไรก็ตาม มะลิที่เป็นไม้เลื้อยและไม้รอเลื้อยในป่าเมืองไทยยังมีอีกมาก ดังนั้น พันธุ์ไม้ ที่เรียกกันว่า มะลิวัลย์ จึงอาจหมายถึงมะลิชนิดอื่นๆ อีกก็ได้ แต่ไม่ว่าจะเป็นชนิดใด สิ่งที่เป็นลักษณะเด่นของมะลิวัลย์ก็คือ กลิ่นที่หอมชื่นใจนั่นเอง

          พันธุ์ไม้ชื่อแปลกๆ ชนิดนี้มีกล่าวถึงในวรรณคดีหลายเรื่อง เช่น ใน นิราศเมืองเพชร ของสุนทรภู่ กล่าวไว้ว่า

เหล่าลั่นทมยมโดยร่วงโรยกลิ่น
ระรวยรินรื่นรื่นชื่นนาสา
โบสถ์วิหารลานวัดทัศนา
ล้วนศิลาแลสะอาดด้วยกวาดเตียน

          นอกจากนั้น ในเรื่อง รามเกียรติ์ บทพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ตอนหนึ่งกล่าวไว้ดังนี้

เห็นประดู่ลำดวนยมโดย
ลมโชยกลิ่นชื่นหอมหวาน
เหมือนกลิ่นวนิดายุพาพาล
ผ่านฟ้าแสนโศกกระสันทรวง

          วรรณคดีหลายเรื่องได้กล่าวถึงยมโดยในความหมายของไม้ต้นในป่าที่มีดอกหอมมาก แต่พันธุ์ไม้เมืองไทยที่ชื่อ ยมโดย และยมโดยเกล็ดหอยอยู่ในกลุ่มช้องนางคลี่ เป็นพืชอิงอาศัยขนาดเล็ก ไม่มีดอก และไม่มีกลิ่นหอม จึงไม่น่าจะเป็นชนิดที่กล่าวถึงในวรรณคดีไทย ส่วนไม้ต้นในป่าที่มีดอกหอม และมีชื่อขึ้นต้นด้วยคำว่า "ยม" มีอยู่หลายชนิด เช่น ยมหอม ยมหิน และยมมะกอก แต่ไม่มีชนิดใดที่ชื่อ ยมโดย

          พรรณไม้ที่กล่าวถึงในวรรณคดีไทยทั้งหมดนั้น หากได้มีการรวบรวมจากทุกเรื่องโดยละเอียดถี่ถ้วนแล้ว คงมีจำนวนมากกว่า ๒๕๐ ชนิดขึ้นไปบางชนิดกล่าวถึงซ้ำกันในหลายๆ เรื่อง แต่บางชนิดพบเฉพาะในบางเรื่อง ชนิดที่กล่าวถึงซ้ำๆ กันแบ่งได้เป็น ๓ กลุ่มใหญ่ๆ  คือ
          ๑. ไม้ดอกหอม โดยเฉพาะไม้ไทยที่นิยมปลูกกันตามบ้าน ตามสวน และอุทยาน เช่น ลำดวน สารภี สายหยุด ลั่นทม จำปา จำปี พุด มะลิ พิกุล เป็นต้น
          ๒. ไม้ป่าเป็นพันธุ์ไม้ที่พบในสภาพธรรมชาติตามป่าเขาและอุทยานประเภทสวนป่า ซึ่งเป็นแบบหนึ่งของสวนในอดีตที่พระเจ้าแผ่นดินไปสร้างอุทยานนอกเมืองไว้พักผ่อน โดยใช้สภาพธรรมชาติเดิมเป็นหลัก แล้วปรับแต่งหรือปลูกพันธุ์ไม้เสริมเข้าไปบ้าง ตัวอย่างพันธุ์ไม้ เช่น ยาง สัก ประดู่ ชิงชัน เต็ง รัง ตะเคียน  ตะแบก โมกมัน เป็นต้น
          ๓.ไม้ประดับเพื่อความสวยงาม อาจมีกลิ่นหอมหรือไม่มีก็ได้ เช่น กาหลง ชงโค โยทะกา ยี่เข่ง ยี่โถ บานชื่น ดาวเรือง    เบญจมาศ เป็นต้น

          การเรียนรู้ถึงพรรณไม้ในวรรณคดีไทยนั้นไม่ว่าจะด้วยรูปแบบใด สิ่งสำคัญคือ การกระตุ้นให้คนไทยได้กระหนักถึงคุณค่าของพรรณไม้เหล่านั้น เพื่อให้เกิดความรู้สึกหวงแหนทรัพยากรอันมีค่าของเรา และช่วยกันหาทางอนุรักษ์พรรณไม้ต่างๆ ให้คงอยู่สืบไป ขณะเดียวกันก็ช่วยกันถ่ายทอดจิตสำนึกเช่นนี้สู่คนไทยคนอื่นๆ ต่อไปเรื่อยๆ อย่างไม่รู้จบ

         ดูเพิ่มเติมเรื่อง ผลิตผลป่าไม้ เล่ม ๓ พันธุ์ไม้ป่า เล่ม ๕ สมุนไพร เล่ม ๑๔ พฤกษศาสตร์พื้นบ้าน เล่ม ๒๑ ไม้ดอกหอมของไทย เล่ม ๒๒ และไม้ในวรรณคดีไทย (ตอน ๑) เล่ม ๒๓