การแบ่งประเภทไม้ผล   นอกจากจะอาศัยหลักง่ายๆ  เช่น ขนาดของต้นและความต้องการอุณหภูมิของพืชแล้ว  เรายังมีวิธีการแบ่งทางวิทยาศาสตร์ ซึ่งใช้วิชาการสูงขึ้นเข้าช่วยพิจารณา เช่น วิชาพันธุศาสตร์ เคมี เซลล์วิทยา หรือ วิชาที่ว่าด้วยซากดึกดำบรรพ์
[กลับหัวข้อหลัก]

           ปัจจัยที่สำคัญยิ่งอย่างหนึ่งในการทำสวนผลไม้ คือ พันธุ์ไม้ผลที่เราใช้ปลูก ไม้ผลแต่ละพันธุ์จะมีลักษณะแตกต่างกันออกไป เช่น มะม่วงประกอบด้วยพันธุ์ต่างๆ  หลายสิบพันธุ์  ตัวอย่างเช่น แก้ว อกร่อง พิมเสนมัน ทองดำ เขียวเสวย เป็นต้น แม้แต่พันธุ์เดียวกันก็อาจประกอบไปด้วยสายพันธุ์ซึ่งแตกต่างออกไปจากพันธุ์เดิม  เช่น พันธุ์อกร่อง อาจแยกออกเป็น อกร่องเขียว อกร่องทอง  อกร่องกะทิ  อกร่องกระจิบ  อกร่องหัวโขน อกร่องแก้มแดง อกร่องทะวาย  อกร่องมัน เป็นต้น ในแต่ละสายพันธุ์ ถ้าต่างต้นกันกรรมพันธุ์อาจแตกต่างกันได้  เช่น ต้นหนึ่งอาจให้ผลดก ลูกโตเสี้ยนน้อย และเป็นพันธุ์เบา  แต่อีกต้นหนึ่งของสายพันธุ์เดียวกันอาจให้ลูกไม่ดก ลูกเล็ก มีเสี้ยนมากและเป็นพันธุ์หนัก เป็นต้น ฉะนั้นการเลือกพันธุ์ปลูก จึงมีความสำคัญต่อการทำสวนผลไม้เป็นอย่างมาก
          โดยทั่วๆ ไปพันธุ์พืชที่ดี  คือ พันธุ์ที่ให้ผลตอบแทนมากที่สุด ซึ่งพอสรุปลักษณะที่ต้องการได้ดังต่อไปนี้
           ๑.  เป็นพันธุ์ที่มีการเจริญเติบโตได้ดี ให้ผลผลิตสูงสม่ำเสมอและสามารถผลิตได้ในต้นทุนที่ต่ำ
           ๒.  ผลิตผลมีคุณภาพดีเป็นที่ต้องการของตลาดผลไม้สด และ (หรือ) ของโรงงานอุตสาหกรรมทำผลิตภัณฑ์จากผลไม้ ทนต่อการขนส่งและเก็บรักษาได้นาน สามารถขนส่งสู่ตลาดด้วยต้นทุนต่ำและตลาดต้องการในระยะยาว
           ๓. เป็นพันธุ์เบาหรือให้ผลนอกฤดูได้ และสามารถขยายพันธุ์ง่ายด้วยต้นทุนที่ไม่แพงนัก
           ๔. เป็นพันธุ์ที่ต้านทานโรคและแมลง

[กลับหัวข้อหลัก]

          ลักษณะที่ดีของพันธุ์ไม้ผลอาจแตกต่างกันไปตามจุดประสงค์และประโยชน์ในการใช้ผลไม้นั้นๆ จึงขอยกตัวอย่างลักษณะสำคัญของไม้ผลบางชนิด  เช่น
          มะม่วง  มะม่วงที่มีลักษณะดีทรงต้นควรเตี้ย เป็นพันธุ์เบา มีความแข็งแรงทนต่อสภาพแวดล้อมที่เลวได้ดี   ตลอดจนต้านทานต่อโรคและแมลง  ให้ผลสม่ำเสมอ   ผลควรมีขนาดกลางไม่เล็กหรือโตจนเกินไป  สีผิวควรสดใส เปลือกหนาพอประมาณและทนต่อการขนส่ง  มีคุณภาพในการเก็บรักษาดี เนื้อแน่นมีสีสดใส ไม่มีเสี้ยน กลิ่นหอม เมล็ดมีขนาดเล็ก
          ทุเรียน  ทุเรียนที่มีลักษณะดีนั้น ผลควรมีขนาดไม่เล็กเกินไป มีรูปทรงและลักษณะผลตรงตามพันธุ์  เปลือกผลบาง  เนื้อหนา เมล็ดมีขนาดเล็กหรือเมล็ดตาย  เนื้อผลละเอียดสีเหลืองจัด  รสหวานอมมัน  กลิ่นไม่ฉุนจัด ตัวอย่างทุเรียนบางพันธุ์ เช่น ก้านยาว  ก้าวยาวเป็นทุเรียนพันธุ์หนัก ลำต้นใหญ่ มีกิ่งก้านออกจากลำต้นไม่เป็นระเบียบ  กิ่งมักพุ่งออกจากลำต้นเป็นมุมฉาก  กิ่งใบไม่ดก  ใบมีขนาดยาวใหญ่สีเขียวแก่   ปลายเรียว   ผลมีรูปร่างกลม  ขนาดปานกลาง  ก้นป้าน  พูไม่เด่นชัดหนามเล็กค่อนข้างสั้นและถี่  ตั้งตรงสม่ำเสมอ ผิวผลมีสีเขียว ขั้วผลยาวผิดธรรมดา คือ ยาวกว่าขั้วทุเรียนทั่วๆ ไป  เปลือกผลค่อนข้างหนา แต่ละพูมักมี ๒ เมล็ด เนื้อผลละเอียด หนาปานกลางสีเหลืองอ่อน นิ่ม มีรสหวานมันกลมกล่อม กลิ่นไม่ฉุนจัด เมล็ดค่อนข้างใหญ่มีลักษณะกลม ไม่มีเมล็ดลีบหรือเมล็ดตาย
          ชะนี  ชะนีเป็นทุเรียนพันธุ์เบา ลำต้นตั้งตรง ต้นและกิ่งก้านไม่สู้ใหญ่โต  มีใบดกเป็นพุ่มมีระเบียบ ใบมีขนาดเล็ก ปลายใบไม่สู้เขียว ผลมีขนาดโตปานกลาง  ทรงยาว  มีพูมองเห็นเด่นชัดด้านขั้วผลและปลายผลสอบ ด้านปลายผลกลมเล็กน้อยและมีขนาดโตกว่าด้านขั้วผล  หนามค่อนข้างโต  ปลายไม่แหลม  ฐานหนามใหญ่แบน  ผิวผลสีเขียวอมน้ำตาล  ขั้วผลสั้นและมีขนาดใหญ่ เปลือกผลค่อนข้างหนา แต่ละพูจะมี ๑-๓ เมล็ด เมล็ดมีขนาดเล็ก และอาจมีเมล็ดลีบหรือเมล็ดตาย เนื้อผลละเอียด หนาและนิ่ม สีเนื้อเหลืองจัด รสหวานมัน กลิ่นไม่ฉุน
[กลับหัวข้อหลัก]

          แม้ว่าเราจะนิยมขยายพันธุ์ไม้ผล  โดยวิธีไม่ใช้เพศ  เช่น การตอน  การติดตา  ทาบกิ่งหรือการแยกหน่อ  โอกาสที่พืชเหล่านั้นจะเสื่อมพันธุ์ก็มีได้เหมือนกัน  เช่น อาจได้รับเชื้อไวรัส ซึ่งพืชบางชนิดเช่น ส้มเมื่อได้รับเชื้อไวรัสกว่าจะแสดงอาการเสื่อมพันธุ์ก็ใช้เวลาหลายปี  พืชบางชนิดเมื่อปลูกนานๆ เข้าจะกลายพันธุ์ไปในทางเลว เช่น สับปะรด  ผลที่เกิดมาจะมีลักษณะผิดปกติ   ชาวสวนเรียกว่า "สับปะรดบ้า" ซึ่งผลจะแผ่แบนออกคล้ายพัดและมีจุกเป็นจำนวนมาก  ไม่มีประโยชน์ในทางเศรษฐกิจ และลักษณะนี้สามารถถ่ายทอดไปสู่ลูกหลานได้  ดังนั้นเพื่อให้พันธุ์ไม้ผลคงลักษณะดีไว้  หรือเพื่อปรับปรุงพันธุ์เดิมให้ดีขึ้น จึงจำเป็นต้องมีการปรับปรุงพันธุ์
          การปรับปรุงพันธุ์ไม้ผล  อาจทำได้โดยการคัดพันธุ์หรือการผสมพันธุ์  การคัดพันธุ์เป็นการกำจัดลักษณะเลวของพันธุ์พืช และเลือกเอาแต่พันธุ์ที่มีลักษณะดีเอาไว้  การคัดพันธุ์อาจทำได้โดยคัดจากแต่ละต้นภายในพันธุ์เดียวกัน  หรืออาจทำได้โดยปลูกพืชแต่ละพันธุ์เป็นจำนวนมาก  แล้วคัดเลือกเอาแต่ต้นที่มีลักษณะดีไว้ แล้วนำมาทดสอบเพื่อให้ได้ลักษณะที่ต้องการต่อไป
          ได้กล่าวมาแล้วว่า พืชสามารถเสื่อมลักษณะลงได้ คือ กลายเป็นพันธุ์ใหม่ที่มีลักษณะไม่ดี อย่างไรก็ตาม การกลายพันธุ์นี้อาจทำให้ได้พันธุ์ที่ดีกว่าเดิมก็เป็นได้  นอกจากนี้เราอาจได้พันธุ์ดีมาจากการเพาะเมล็ด  ตัวอย่างเช่นมะม่วงพันธุ์ "สายฝน" ได้มาจากการเพาะมะม่วงพันธุ์ "เขียวเสวย" เป็นต้น  ถ้าไม่สามารถคัดพันธุ์ที่มีลักษณะที่ต้องการจากพันธุ์ที่เรามีอยู่แล้ว  วิธีการอีกอย่างในการหาพันธุ์ใหม่ คือ การผสมพันธุ์  ซึ่งเป็นการรวมเอาลักษณะดีต่างๆ จากหลายพันธุ์มารวมไว้ในพันธุ์ใหม่ เช่น สมมุติว่าเรามีพันธุ์ไม้ผลที่ปลูกเป็นการค้าอยู่ชนิดหนึ่ง แต่ยังขาดลักษณะสำคัญบางอย่างเราก็หาลักษณะที่ขาดไปนั้นจากพันธุ์พืชอื่นๆ ในพืชชนิดเดียวกันนี้โดยการผสมข้าม เพื่อให้เกิดลูกผสมพันธุ์ใหม่ที่มีลักษณะที่เราต้องการ

[กลับหัวข้อหลัก]

          แม้ว่าการขยายพันธุ์ไม้ผลโดยใช้เมล็ดจะเป็นทางทำให้เกิดการกลายพันธุ์ก็ตาม ไม้ผลบางชนิดจำเป็นต้องใช้เมล็ดเพราะเป็นวิธีที่สะดวก ได้ผลดีหรือใช้วิธีอื่นๆ ไม่ได้ผล ไม้ผลที่นิยมใช้เมล็ดในการขยายพันธุ์ คือ น้อยหน่า  ขนุน มะพร้าว มะม่วงหิมพานต์  ทับทิม  ส้มจุก  มังคุด  เป็นต้น  พันธุ์ไม้บางชนิดถ้าขยายพันธุ์ด้วยเมล็ดจะเจริญออกดอกออกผลเร็วกว่าการใช้วิธีอื่นๆ เช่น น้อยหน่า แต่บางชนิด เช่น มะม่วง ถ้าใช้เมล็ดขยายพันธุ์ กว่าจะเกิดดอกติดผลจะใช้เวลานานกว่าการขยายพันธุ์โดยวิธีอื่น
           ในการขยายพันธุ์โดยใช้เมล็ดเพาะนั้น  เราควรทราบนิสัยในการงอกของเมล็ดของไม้ผลแต่ละชนิดว่าเป็นอย่างไร  เมล็ดไม้ผลเมืองร้อนส่วนมากควรรีบเพาะเมล็ดให้เร็วที่สุด หลังจากแกะเมล็ดออกจากผลแล้ว เพราะเมล็ดของไม้ผลเมืองร้อนส่วนมากจะไม่งอกถ้าเก็บไว้นานเกินไป
          การเพาะเมล็ดไม้ผลอาศัยปัจจัยต่างๆ เช่นเดียวกับพืชทั่วไป  คือ วัสดุที่ใช้เพาะเมล็ด ควรจะมีคุณสมบัติในการอุ้มน้ำและถ่ายเทอากาศได้ดี ไม่แฉะจนเกินไป มีความชื้นและแสงสว่างบริเวณแปลงเพาะที่พอดี ตลอดจนอุณหภูมิที่พอเหมาะ
เวลาที่ใช้ในการงอกของเมล็ด  อาจแตกต่างกันไปตามชนิดของไม้ผล  เช่น มะม่วง ใช้เวลาประมาณ ๑๐ วัน ชมพู่ ๒๐ วัน และมะพร้าวต้องนานถึง ๔๒ วัน จึงจะงอก ดังนี้เป็นต้น
        ประโยชน์ที่สำคัญอย่างหนึ่งของการขยายพันธุ์โดยใช้เมล็ด  คือ เพื่อใช้เป็นต้นตอ (rootstock)ซึ่งเป็นส่วนที่มีราก  และเราสามารถเอายอดพันธุ์ (scion)  เช่น  ตา  หรือ กิ่ง มาติดหรือต่อได้ แต่ทั้งนี้เราต้องเลือกต้นตอกับยอดพันธุ์ที่สามารเชื่อมต่อกันได้  เพราะถ้าส่วนทั้งสองไม่สามารถเข้ากันได้แล้ว  การติดตาหรือต่อกิ่งนั้นจะล้มเหลว ตัวอย่างต้นตอที่ใช้ได้ดีกับมะม่วง คือ มะม่วงแก้ว  พิมเสนแดง  พราหมณ์  เป็นต้น  ต้นตอบางชนิดสามารถต้านทานโรคและแมลงในดิน และทนต่อสภาพแห้งแล้งได้ดีมาก  สำหรับส้มมีต้นตอที่ใช้ได้ผลดีหลายชนิดด้วยกัน เช่น ส้มเกลี้ยง  ส้มเขียวหวาน  ส้มสามใบ  คลีโอพัตรา และแรงเพอร์ไลม์ เป็นต้น
          นอกเหนือจากการใช้เมล็ดขยายพันธุ์  ซึ่งเรียกว่าการขยายพันธุ์โดยใช้เพศแล้ว  เรายังอาจทำการขยายพันธุ์แบบไม่ใช้เพศได้อีกด้วย  การขยายพันธุ์แบบนี้พืชจะคงลักษณะเดิมไว้ไม่เปลี่ยนแปลงและการผลิตดอกออกผลจะเร็วกว่าการใช้เมล็ดขยายพันธุ์   การขยายพันธุ์แบบไม่ใช้เพศนี้แบ่งออกเป็นหลายวิธีด้วยกัน คือ
         ๑. การปักชำ
         ๒. การติดตาต่อกิ่ง
         ๓. การทาบกิ่ง
         ๔. การทับกิ่งและตอนกิ่ง
         ๕. การใช้หน่อ เหง้า และไหล
[กลับหัวข้อหลัก]