ในการที่จะสร้างวัดขึ้นมาแต่ละแห่งๆ ย่อมต้องการที่ดินสำหรับปลูกสร้าง “เสนาสนะ” คือ ที่อยู่สำหรับพระสงฆ์ กับ “ศาสนสถาน” คือ สถานที่สำหรับปฏิบัติกิจทางศาสนาในหมู่สงฆ์ และร่วมกับฆราวาส เช่น โบสถ์ วิหาร ศาลาการเปรียญ ฯลฯ และ “ปูชนียสถาน” คือ มณฑปที่ประดิษฐานพระพุทธรูป หอกระธรรมหรือหอไตรสำหรับเก็บรักษาคัมภีร์พระธรรม พระสถูปเจดีย์หรือพระมหาธาตุเจดีย์ ซึ่งเป็นที่บรรจุและเก็บรักษาพระบรมสารีริกธาตุเพื่อเป็นประโยชน์แก่การพระพุทธศาสนา ที่ดินสำหรับสร้างวัดแต่ละแห่งมักเป็นที่ดินที่เจ้าของบริจาคถวายพระสงฆ์ไว้เป็นสิทธิ์ขาดเรียกว่า “ที่กัลปนา”
ตามประเพณีนิยมและธรรมเนียมในอดีต ที่ดินหรือพื้นที่ที่จะสร้างวัดแต่ละแห่งมักจัดแบ่งพื้นที่ออกเป็นเขต ๆ ไม่ปะปนกันได้แก่
- เขตพุทธาวาส คือ พื้นที่ส่วนหนึ่งกำหนดให้เป็นที่ตั้งเฉพาะปูชนียสถานและศาสนสถาน
- เขตสังฆาวาส คือ พื้นที่ส่วนหนึ่ง ซึ่งกำหนดให้เป็นที่พำนักสำหรับภิกษุและสามเณร
- เขตที่ปรก คือ พื้นที่ส่วนหนึ่ง ไม่มีสิ่งปลูกสร้างอย่างถาวร มีเพียงซุ้มที่สร้างขึ้นชั่วคราวสำหรับพระภิกษุอาศัยในเวลาอยู่ “ปริวาส” คืออยู่ชดใช้ หรือเรียกเป็นสามัญว่า “อยู่กรรม” ซึ่งเป็นวิธีการอย่างหนึ่งที่พระภิกษุผู้ต้องอาบัติสังฆาทิเลส คือปฏิบัติผิดพระธรรมวินัยในขั้นปานกลางแล้วปกปิดไว้ ต้องปฏิบัติเพื่อเป็นการลงโทษตนเองชดใช้ให้เท่ากับจำนวนวันที่ผิดอาบัติ
วัดแต่ละแห่งมักหันหน้าวัดไปทางทิศบูรพาหรือทิศตะวันออก ทั้งนี้เนื่องมาจากสมัยที่พระพุทธเจ้าจะทรงตรัสรู้พระสัทธรรมนั้น เสด็จประทับใต้ต้นโพธิ์ โดยบ่ายพระพักตร์ตรงไปทางทิศตะวันออก ทิศนี้จึงถือว่าเป็นทิศมงคลตามความเชื่อในบรรดาพุทธศาสนิกชน
พื้นที่ของวัดแต่ละแห่งส่วนมากมักเป็นพื้นที่รูปสี่เหลี่ยม บริเวณชายพื้นที่แต่ละด้านในสมัยก่อนมักขุดดินทำเป็น “คูน้ำ” ล้อมไว้โดยรอบ จัดเป็นเครื่องแสดงเขตวัดอย่างหนึ่งซึ่งยังมีหลักฐานคงเหลืออยู่ให้เห็นตามวัดที่สร้างในสมัยสุโขทัย สมัยอยุธยา แม้กระทั่งวัดที่สร้างในสมัยรัตนโกสินทร์ก็ยังมีให้เห็นเช่นกัน แต่ภายหลังคูน้ำรอบวัดได้ถูกถมไปเสียมากแล้ว
บริเวณชายพื้นที่ของวัดที่อยู่ถัดริมคูน้ำเข้าไปมักสร้างกำแพงกัน ซึ่งก่อด้วยอิฐบ้างศิลาแลงบ้าง ขนาดควานสูงพอบังตาคนยืนโดยสร้างบรรจบกันทุกด้านเพื่อกำหนดเป็นเขตแดนของวัด ตรงกลางกำแพงแต่ละด้านมีประตูเป็นช่องทางเข้าออกอย่างน้อยด้านละประตู ประตูวัดทั่วไปมักทำ “ซุ่มคูหา” แบบต่างๆ เป็นส่วนประกอบของช่องประตู
[กลับหัวข้อหลัก]
วัดไทย
