พืชอาหารสัตว์ประเภทนี้  ส่วนใหญ่ขึ้นเองตามธรรมชาติ เกษตรกรไม่ได้ปลูกหรือบำรุงรักษา แต่จะไล่ต้อนสัตว์ไปแทะเล็มทั่วๆ ไป ตามที่เลี้ยงสัตว์สาธารณะชายป่า  ริมถนนและคันนาเป็นต้น  พันธุ์พืชอาหารสัตว์ที่เป็นประโยชน์ คือ

          ๑.  หญ้าเพ็ก (Arundinaria pusilla) บางทีเรียกว่าไผ่เพ็ก เป็นหญ้าในกลุ่มไผ่อายุค้างปีหรือหลายปี กอตั้งชัน สูง ๖๐-๘๐ เซนติเมตรลำต้นแข็ง ในช่วงต้นฤดูฝนใบอ่อนเป็นอาหารโคกระบือได้ดี เป็นหญ้าหลักของโคกระบือในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ พบขึ้นทั่วไปในดินร่วนปนทราย ในที่ดอนของภาคตะวันออกเฉียงเหนือและพบขึ้นเป็นพืชชั้นล่างในป่าโปร่ง ใบหญ้าที่เก็บในช่วงฤดูต้นฤดูฝน มีคุณค่าอาหารคิดเป็นร้อยละ ดังนี้ ความชื้น ๗.๙ เถ้า ๙.๑ โปรตีน ๑๐.๔ กาก ๒๖.๐ แป้ง ๔๔.๓ และไขมัน ๒.๕ ค่าการย่อยได้โดยคิดเป็นค่าอินทรียวัตถุที่ย่อยได้ร้อยละ ๕๑.๗
[กลับหัวข้อหลัก]

          ๒.  หญ้าแฝกหรือหญ้ากลม (Themeda triandra) เป็นหญ้าอายุหลายปี กอสูง ๘๐-๑๑๐ เซนติเมตร ใบเล็กเรียวยาว เมื่อแก่มีดอกสีน้ำตาลลพบุรี นอกจากนั้นพบประปรายเป็นหย่อมเล็กๆแถบนครราชสีมา ชัยภูมิ เป็นพืชอาหารสัตว์คุณภาพปานกลาง โคกระบือชอบกิน ทางราชการทหารและกรมปศุสัตว์เคยใช้เป็นหญ้าหลักของโคกระบือ ก่อนที่จะนำหญ้าพันธุ์ดีเข้ามาทดแทนหญ้าในระยะมีดอกมีคุณค่าอาหารคิดเป็นร้อยละดังนี้ ความชื้น ๑๐.๐ โปรตีน ๔.๗ ไขมัน ๑.๒ กาก ๓๑.๑ แป้ง ๕๑.๘ และเถ้า ๐.๙
[กลับหัวข้อหลัก]

          ๓. หญ้าหนวดฤาษีหรือหญ้าหนวดเสือ (Heteropogon contortus) เป็นหญ้าอายุหลายปี กอสูง ๖๐-๗๐ เซนติเมตร ใบเรียวยาว ๑๕-๒๐ เซนติเมตร  กว้าง ๐.๔-๐.๖ เซนติเมตร ช่อดอก มีขนแหลมเป็นเสี้ยนยาวสีดำ เมื่อแก่จัดขนเหล่านี้ จะพันกันเป็นกระจุก พบขึ้นในที่ดอน ขึ้นปนในป่าไม้เต็ง ขึ้นเป็นทุ่งใหญ่ในบางอำเภอของจังหวัดลำปาง ต่อลงไปจนถึงจังหวัดตาก และบางพื้นที่ในจังหวัดกาญจนบุรี  นอกจากนั้นพบประปรายตามริมชายป่า ริมถนนในบางท้องที่ โคชอบกิน ชาวบ้านใกล้เคียงเผาทุ่งหญ้า และเมื่อฝนตกหญ้าแตกใบอ่อนเป็นอาหารโคกระบืออย่างดี  คุณค่าอาหารเมื่อหญ้าอยู่ในระยะมีดอก คิดเป็นร้อยละดังนี้ ความชื้น ๑๓.๖ โปรตีน ๓.๕ ไขมัน ๑.๑ กาก ๓๔.๗ แป้ง ๔๐.๔ และเถ้า ๖.๖

[กลับหัวข้อหลัก]

          ๔.  หญ้าพุ่งชู้ (Chrysopogon orientalis) ชาวบ้านเรียกว่าหญ้าเจ้าชู้ยักษ์ เป็นหญ้าอายุหลายปี กอสูงประมาณ ๘๐-๙๐ เซนติเมตร ลำต้นแข็ง ใบขึ้นเป็นกระจุกตรงผิวดิน ใบยาวประมาณ ๖-๘ เซนติเมตร เรียวเล็ก  กว้างประมาณ ๐.๔ เซนติเมตร ระบบรากยาวแข็งแรง พบขึ้นเป็นทุ่งปกคลุมในดินชุดบ้านทอนและบาเจาะ  ในจังหวัดนราธิวาสซึ่งเป็นดินเลว  ความอุดมต่ำ บริเวณพื้นที่ริมทะเลและที่ดินทรายร่วนบางแห่งของจังหวัดนครศรีธรรมราช  สงขลา  ตลอดจนถึงฝั่งมาเลเซีย โคกระบือชอบกินหญ้าชนิดนี้ หญ้าพุ่งชู้เป็นหญ้าที่ทนการแทะเล็มเหยียบย่ำดีมากมีคุณค่าอาหารคิดเป็นร้อยละดังนี้ ความชื้น ๘.๕ โปรตีน ๔.๒ ไขมัน ๑.๔ กาก ๒๙.๘ เถ้า ๘.๒ และแป้ง ๔๗.๗
[กลับหัวข้อหลัก]

          ๕. หญ้าปากควาย (Dactyloctenium aegyptium) เป็นหญ้าฤดูเดียว แตกเถาเลื้อยบนผิวดิน ต้นอวบน้ำ สูงไม่เกิน ๔๐ เซนติเมตร ใบยาวประมาณ ๔-๕ เซนติเมตร   กว้าง ๑-๑.๓เซนติเมตร ช่อดอกเป็นแฉกๆ  คล้ายตีนไก่ โตเร็วชอบดินร่วนปนทราย ขึ้นในที่ดอน พบเป็นวัชพืชในไร่มันสำปะหลังและอื่นๆ  ติดเมล็ดมาก  โตเร็วมีคุณค่าอาหารคิดเป็นร้อยละดังนี้ ความชื้น  ๗.๗โปรตีน ๘.๙ ไขมัน ๒.๒ กาก ๒๒.๔ แป้ง ๔๓.๙และแร่ธาตุ ๑๔.๖
[กลับหัวข้อหลัก]

          ๖. หญ้าในกลุ่มหญ้าดอกรัก (Era-grostis spp.) มีหลายพันธุ์ทั้งอายุปีเดียว เช่น หญ้าหางกระรอก และอายุหลายปี เช่น หญ้าโกรก เป็นหญ้ากอเตี้ย สูง ๑๐-๒๐ เซนติเมตร ใบเล็ก ติดเมล็ดดีมาก  พบขึ้นอยู่ทั่วไปในที่ดอนในภาค-ตะวันออกเฉียงเหนือ  เมื่อฝนเริ่มตกในช่วงต้นฤดูฝน หญ้าพวกนี้จะงอกและเติบโตเร็วมาก ทำให้โคกระบือได้อาหารรวดเร็วในช่วงดังกล่าว
[กลับหัวข้อหลัก]

          ๗.  หญ้าขน (Brachiaria mutica) เป็นหญ้าอายุหลายปี มีเถาเลื้อย  ลำต้นกลวง  อวบน้ำใบขนาดกลาง ยาว ๕-๘  เซนติเมตร  กว้าง ๐.๘-๑.๒ เซนติเมตร มีขนขาวๆ ปกคลุมกาบใบและแผ่นหลังใบ  ชอบขึ้นในที่ริมน้ำ เช่น หนองน้ำ คูร่องสวน เป็นหญ้ากลุ่มเดียวกับหญ้ามอริชัส แต่หญ้ามอริชัสขึ้นในที่ดอนได้ดีกว่า  มีขนปกคลุมมากกว่า โคกระบือชอบกิน ใช้เลี้ยงไก่และสุกรได้ด้วย โดยให้กินเสริมกับอาหารข้น ไม่ทนต่อการเหยียบย่ำของโค  มีคุณค่าอาหารคิดเป็นร้อยละ
[กลับหัวข้อหลัก]

          ๘. หญ้าข้าวนก (Echinochloa colonum) บางแห่งเรียกว่า หญ้านกสีชมพู ลำต้นและช่อดอกสีม่วงดำ เป็นหญ้าฤดูเดียว ต้นเตี้ย สูงไม่เกิน ๔๐ เซนติเมตร ลำต้นอวบน้ำ ชอบขึ้นในที่ที่มีน้ำขัง ทุ่งนา โคกระบือชอบกิน มีคุณค่าอาหารคิดเป็นร้อยละดังนี้  ความชื้น ๗.๔  โปรตีน ๙.๘ ไขมัน ๒.๔ กาก ๒๓.๓ แป้ง ๔๒.๓ และแร่ธาตุ ๑๔.๘
[กลับหัวข้อหลัก]

          ๙. หญ้าชันกาด (Panicum repense) เป็นหญ้าอายุหลายปี ต้นเตี้ยประมาณ ๔๐ เซนติเมตร ลำต้นอวบน้ำ มีใบน้อยและใบสั้น มีเหง้าเป็นส่วนแพร่พันธุ์  ขึ้นได้ในดินร่วนปนทราย ในที่ดอนและในที่ลุ่มน้ำขัง ทนต่อสภาพดินเปรี้ยวโคกระบือ ชอบกิน ทนต่อการแทะเล็มเหยียบย่ำ พบทั่วทุกภาค ที่พบเป็นทุ่งใหญ่อยู่ในบริเวณดินพรุจังหวัดนราธิวาส  มีคุณค่าอาหารคิดเป็นร้อยละดังนี้ ความชื้น  ๙.๑  โปรตีน ๕.๗ ไขมัน ๑.๖ กาก ๒๗.๓แป้ง ๕๐.๑  และแร่ธาตุ ๕.๘
[กลับหัวข้อหลัก]

          ๑๐. หญ้าข้าวผี (Oryza rufipogon) เป็นพืชในกลุ่มข้าว แต่ที่เมล็ดข้าวเปลือกมีเสี้ยนโผล่ยาวมาก  เป็นหญ้าฤดูเดียว ชอบขึ้นในที่ที่มีน้ำขัง ต้นเล็กกว่าต้นข้าว    โคกระบือชอบกิน   มีคุณค่าอาหารคิดเป็นร้อยละดังนี้  ความชื้น ๔.๑ โปรตีน  ๙.๑  ไขมัน ๑.๕ กาก ๓๒.๖ แป้ง ๔๐.๕ แร่ธาตุ ๑๒.๐ และค่าอินทรียวัตถุย่อยได้ ๕๕.๔
[กลับหัวข้อหลัก]

          ๑๑. หญ้าปล้อง (Hymenachne myuros)  เป็นหญ้าอายุหลายปี  ชอบขึ้นในที่มีน้ำขังลำต้นกลวง แผ่เถาตามผิวน้ำ อวบน้ำ ใบเกลี้ยงยาว ๕-๘ เซนติเมตร กว้าง ๑-๑.๒ เซนติเมตรพบขึ้นทั่วทุกภาค พบเป็นทุ่งใหญ่ในบริเวณดินพรุทุ่งมูโนะ จังหวัดนราธิวาส โคกระบือชอบกิน มีคุณค่าอาหารคิดเป็นร้อยละดังนี้  ความชื้น  ๕.๐โปรตีน  ๗.๗ ไขมัน ๑.๒  กาก ๓๓.๖ แป้ง ๔๔.๘ แร่ธาตุ ๗.๔ และค่าอินทรียวัตถุที่ย่อยได้ ๕๒.๕ชาวบ้านใช้ทุ่งมูโนะนี้เป็นที่เลี้ยงโคกระบือ
[กลับหัวข้อหลัก]

          ๑๒. หญ้าหวาย (Ischaemum aristatum) เป็นหญ้าอายุหลายปี ชอบขึ้นในที่มีน้ำ ทุ่งนาริมหนองบึง แหล่งดินเปรี้ยว เป็นหญ้ากอเตี้ย สูง๔๐-๕๐ เซนติเมตร ใบเล็กยาวประมาณ ๖-๘ เซนติเมตร กว้าง ๑-๑.๕ เซนติเมตร ช่อดอกเป็นแฉก  ๒ แฉก แต่มักแนบติดกันทำให้ดูเป็นเพียงแฉกเดียว ปลายเมล็ดมีเสี้ยนโผล่ยาวคล้ายขนแข็งๆ กระบือชอบกินมากกว่าโค ในหญ้าที่มีดอก  มีคุณค่าอาหารคิดเป็นร้อยละดังนี้ ความชื้น ๘.๑ โปรตีน ๓.๔ ไขมัน ๑.๘ กาก ๓๒.๕ และแร่ธาตุ ๙.๕
[กลับหัวข้อหลัก]

          ๑๓. หญ้าข่มคา (Microstegium  ciliatum) เป็นหญ้าอายุหลายปี  ชอบขึ้นในที่ร่มตามสวนไม้ผล  สวนยางพารา  ในที่ที่มีฝนตกชุก พบมากทางภาคใต้ ลำต้นเล็ก สูงไม่เกิน ๙๐ เซนติ-เมตร เป็นเถาคลุมพืชต้นเตี้ยอื่นๆ เช่น หญ้าคาชาวบ้านจึงเรียกว่า "หญ้าข่มคา" ใบยาวประมาณ ๖-๘  เซนติเมตร  บริเวณฐานใบกว้างประมาณ ๔ เซนติเมตร ลักษณะใบคล้ายใบไผ่ ช่อดอกมีลักษณะเป็นแฉก โคกระบือชอบกิน ไม่ทนต่อการเหยียบย่ำแทะเล็ม มีคุณค่าอาหารคิดเป็นร้อยละดังนี้ ความชื้น ๑๐.๔ โปรตีน ๗.๗ กาก ๒๕.๔ไขมัน ๑.๑ แป้ง ๔๗.๐ และแร่ธาตุ ๘.๓
[กลับหัวข้อหลัก]

          ๑๔. หญ้าเห็บ (Paspalum conjugatum) เป็นหญ้าอายุหลายปี ต้นเตี้ยเป็นเถาเลื้อยคลุมดิน  ต้นสูงไม่เกิน  ๓๕ เซนติเมตร ชอบขึ้นในที่ร่มตามสวนไม้ผลเช่นเดียวกับหญ้าข่มคาช่อดอกมีสองแฉก โคกระบือชอบกิน มีคุณค่าอาหารคิดเป็นร้อยละดังนี้  ความชื้น  ๙.๙  โปรตีน ๗.๒ ไขมัน ๑.๕ กาก ๒๔.๓ แป้ง ๔๗.๖ และแร่ธาตุ ๙.๒
[กลับหัวข้อหลัก]

          ๑๕. หญ้าใบมัน (Axonopus compressus) บางทีเรียกว่า หญ้ามาเลเซีย ในสภาพธรรมชาติ ชอบขึ้นในที่ร่มเงาตามสวนไม้ผลและป่าไม้โปร่งที่มีฝนตกชุก เป็นหญ้าประเภทอายุหลายปีต้นเตี้ยชิดดิน ใบยาวประมาณ ๘-๑๐ เซนติเมตรกว้าง ๑-๑.๕ เซนติเมตร ทนแดดดีกว่าหญ้าข่มคาและหญ้าเห็บเป็นหญ้าพันธุ์หนึ่งที่ใช้ปลูกทำสนามหญ้าได้ดี โคกระบือไม่ชอบกินเท่าหญ้าข่มคามีคุณค่าอาหารคิดเป็นร้อยละดังนี้  ความชื้น ๑๐.๖โปรตีน ๖.๘ ไขมัน ๑.๐ กาก ๒๔.๓ แป้ง ๔๗.๘แร่ธาตุ ๙.๒
[กลับหัวข้อหลัก]

          ๑๖. ถั่วลิสงนา (Alysicarpus  Vaginalis) เป็นถั่วอายุฤดูเดียว  พุ่มเตี้ย  ต้นสูงไม่เกิน ๕๐  เซนติเมตร ใบมน โคนใบแคบกว่าส่วนปลายใบยาว  ๒-๓ เซนติเมตร กว้างสุด ๑.๕-๒ เซนติเมตร พบขึ้นในทุกภาคของประเทศ  เจริญดีในดินร่วนปนทราย โคกระบือชอบกิน มีคุณค่าอาหารคิดเป็นร้อยละดังนี้  ความชื้น  ๘.๘  โปรตีน  ๑๕.๕ไขมัน ๒.๔ กาก ๒๗.๑ แป้ง ๓๕.๑ และแร่ธาตุ ๑๑.๐
[กลับหัวข้อหลัก]

          ๑๗. กระถินพื้นเมือง (Leucaenaleucocephala) เป็นไม้ยืนต้นในวงศ์ถั่ว สูง ๒.๕-๔ เมตร แตกกิ่งก้านมากกว่ากระถินยักษ์ ใบเป็นแบบใบรวม  แผ่นใบเป็นแผ่นเล็กๆ  ยาว ๑-๑.๒ เซนติเมตร  กว้าง ๐.๔-๐.๕ เซนติเมตร ช่อดอกเป็นกระจุกคล้ายเม็ดกระดุม ใบเป็นแหล่งอาหารโปรตีนวิตามิน ใช้เลี้ยงสัตว์ได้ทุกชนิด โดยใช้ใบสดหรือใบกระถินป่น ในอาหารไก่ และสุกรใช้ประมาณร้อยละ ๕ ของส่วนผสมทั้งหมด โดยใช้ใบกระถินแห้งหรือกระถินป่น  ส่วนโคให้กินได้มากถึงร้อยละ ๔๐-๕๐ โดยใช้ใบแห้งหรือใบสดก็ได้ การใช้ประโยชน์มีข้อจำกัด ทั้งนี้เพราะว่ามีสารพิษ  "มิมโมซีน"  ถ้าสัตว์กินมากจะทำให้ขนร่วง ต่อมไทรอยด์ทำงานผิดปกติ โดยเฉลี่ยมีสารมิมโมซีนประมาณ ๓๓.๕ มิลลิกรัมต่อ ๑๐๐ กรัม ซึ่งอยู่ในเกณฑ์สูง อย่างไรก็ตาม ถ้าใช้เลี้ยงสัตว์โดยระมัดระวัง กล่าวคือ  ให้กินในปริมาณที่กล่าวข้างต้นจะให้ประโยชน์มาก เป็นพืชอาหารสัตว์คุณภาพดีพันธุ์หนึ่ง มีโปรตีนสูงมาก ใช้เป็นอาหารเสริมโปรตีนในโคกระบือ ในกรณีที่โคกระบือได้รับอาหารคุณภาพต่ำ เช่น ฟางข้าว ยอดอ้อย คุณค่าอาหารของกระถินพื้นเมือง คิดเป็นร้อยละดังนี้ ความชื้น ๑๐.๐ โปรตีน ๒๓.๕ไขมัน ๗.๗ กาก ๗.๗ แป้ง ๕๑.๓ และแร่ธาตุ ๙.๗  สำหรับสารมิมโมซีนลดลงได้โดยการนำใบกระถินออกผึ่งแดด ๑-๒ วัน ในประเทศออสเตรเลียมีการวิจัยพบว่าในกระเพาะของโคที่เลี้ยงในมลรัฐฮาวายของประเทศสหรัฐอเมริกา มีบัคเตรีบางชนิดสามารถทำลายสารดังกล่าวลดพิษของใบกระถินลงได้ ประเทศไทยผลิตใบกระถินป่นปีละประมาณ ๗๐,๐๐๐ ตัน  แหล่งผลิตมากอยู่ในจังหวัดกาญจนบุรี นครปฐม สระบุรีและลพบุรี ปัจจุบันได้มีการนำเอาพันธุ์ต่างประเทศเข้ามาหลายพันธุ์ต้นโตเร็ว ใบดก เช่น พันธุ์ไอวอรีโคสต์ พันธุ์เอลซัลวาดอร์ ชาวบ้านเรียกว่า กระถินยักษ์ ใช้ปลูกเพื่อเอาไม้ทำเครื่องใช้ ใบใช้เป็นอาหารสัตว์ได้ดี  คุณค่าอาหารสัตว์ของกระถินยักษ์ พันธุ์ไอวอรีโคสต์จากท้องที่อำเภอปากช่อง คิดเป็นร้อยละดังนี้ ความชื้น ๑๐.๕ โปรตีน ๒๒.๙ ไขมัน ๘.๖ กาก ๗.๒ แป้ง ๔๐.๑ และแร่ธาตุ ๑๐.๕
[กลับหัวข้อหลัก]

          ๑๘. ถั่วคนทิดิน (Desmodium ovalifolium) เป็นถั่วประเภทเถาแผ่คลุมดิน  พบมากในที่ร่มเงาแดดรำไร สวนยางพาราและริมป่าในภาคใต้ อายุหลายปี ลักษณะใบเป็นรูปไข่ ดอกเป็นช่อคล้ายก้านกรวย ขนาดยาว ๘-๑๐ เซนติเมตรส่วนฐานกรวยกว้างประมาณ ๓ เซนติเมตร กลีบดอกสีม่วง โคไม่ชอบกินเท่าถั่วลาย ติดเมล็ดน้อยใช้ปลูกปนหญ้าทำทุ่งปล่อยโคแทะเล็ม โดยปลูกปนกับหญ้ากินนี หรือหญ้ามอริชัส คุณค่าอาหารจากตัวอย่างพืชที่จังหวัดนราธิวาสคิดเป็นร้อยละดังนี้ ความชื้น ๘.๕ โปรตีน ๑๓.๔ ไขมัน ๒.๙ กาก ๒๗.๑ แป้ง ๓๙.๖ และแร่ธาตุ ๘.๓
[กลับหัวข้อหลัก]