พระพุทธรูป จาก สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่มที่ 29

         พระพุทธรูป   หรือ  “พระพุทธปฏิมา”  ตามภาษาบาลี หมายถึง พระรูปที่ใช้แทนองค์พระพุทธเจ้าผู้เป็นพระศาสดาในพระพุทธศาสนา
          มูลเหตุที่เกิดการสร้างพระพุทธรูปขึ้น นั้น   สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา ดำรงราชานุภาพ ผู้ทรงนิพนธ์หนังสือเรื่อง “ตำนานพระพุทธเจดีย์” ประทานความเห็นว่า การสร้างพระพุทธรูปนั้น ปรากฏอยู่ในตำนานพระแก่นจันทน์ ซึ่งได้กล่าวถึงพุทธประวัติ   ตอนที่พระพุทธองค์ได้เสด็จขึ้นไปเทศนาโปรดพระพุทธมารดาบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์   และทรงค้างอยู่ที่ดาวดึงส์สวรรค์นั้น ๑ พรรษา พระเจ้าปเสนทิแห่งกรุงโกศลเมื่อมิได้เห็นพระพุทธองค์มาช้านาน ก็มีความรำลึกถึง จึงทรงรับสั่งให้ช่างทำพระพุทธรูปด้วยไม้แก่นจันทน์แดงขึ้น ประดิษฐานไว้เหนืออาสนะที่ พระพุทธองค์เคยประทับ ครั้นเมื่อพระพุทธ-องค์เสด็จกลับจากดาวดึงส์มาถึงที่ประทับ    พระแก่นจันทน์ลุกขึ้นปฏิสันถารกับพระ-พุทธองค์ด้วยปาฏิหาริย์ แต่พระพุทธองค์   ตรัสสั่งให้พระแก่นจันทน์กลับไปยังที่ประทับ เพื่อรักษาไว้เป็นตัวอย่างพระพุทธรูป ซึ่งสาธุ-ชนจะได้ใช้เป็นแบบอย่างสร้างพระพุทธรูป เมื่อพระพุทธองค์ทรงล่วงลับไปแล้ว ความที่กล่าวไว้ในตำนานประสงค์ที่จะอ้างว่า   พระ-พุทธรูปแก่นจันทน์องค์นั้นเป็นแบบอย่างของพระพุทธรูปซึ่งสร้างกันต่อมาภายหลัง หรืออีกนัยหนึ่งคือ อ้างว่า พระพุทธรูปมีขึ้นโดยพระบรมพุทธานุญาต และเหมือนพระพุทธ-องค์ เพราะตัวอย่างสร้างขึ้นตั้งแต่ในครั้งพุทธกาล อย่างไรก็ตาม ที่กล่าวนี้เป็นเพียงตำนานที่น่าจะเขียนขึ้นภายหลังเมื่อมีการสร้างพระพุทธรูปกันแพร่หลายแล้ว
          จากหลักฐานทางศิลปกรรม การสร้างรูปเคารพของพระพุทธเจ้าที่เป็นรูปมนุษย์ปรากฏ เป็นครั้งแรกในศิลปะอินเดีย สมัยคันธารราฐ ในช่วงพุทธศตวรรษที่ ๖ - ๗ หลังจากที่พระพุทธองค์เสด็จสู่ปรินิพพานแล้วประมาณ ๗๐๐ ปี โดยปรากฏหลักฐานว่า ในอินเดียโบราณสมัยก่อนหน้านั้น   ประมาณพุทธศตวรรษที่ ๓ - ๖ ในสมัยของพระเจ้าอโศกมหาราช ยังไม่มีการสร้างรูปเคารพของพระพุทธเจ้าในรูปที่เป็นมนุษย์ แต่จะใช้รูปที่เป็นสัญลักษณ์แทน โดยเฉพาะพุทธประวัติที่ปรากฏอยู่ตามศาสน-สถาน เช่น ที่สถูปสาญจีและตามเจติยสถานต่างๆ   หากเป็นรูปตอนประสูติจะแสดงด้วยรูปพระนางสิริมหามายาทรงยืนเหนี่ยวกิ่งไม้     รูปตอนตรัสรู้แสดงด้วยต้นโพธิ์ และบัลลังก์   และรูปตอนปฐมเทศนาแสดงด้วยธรรมจักรกับกวางหมอบ   แสดงให้เห็นว่า ยังไม่มีประเพณีการสร้างพระพุทธรูป หรืออาจยังเป็นข้อห้ามอยู่
          หลักฐานการสร้างพระพุทธรูปที่เก่าแก่ ที่สุดในอินเดียปรากฏขึ้นราวๆพุทธศตวรรษที่ ๗ โดยเกิดขึ้นในสมัยของพระเจ้ากนิษกะ แห่งราชวงศ์กุษาณะ ที่แคว้นคันธารราฐ ราวๆ พ.ศ. ๖๖๓ - ๗๐๕ ทั้งนี้เป็นผลมาจากการที่พระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราช กษัตริย์แห่งอาณาจักรมาซิโดเนียทางตอนเหนือของประเทศกรีซ   ได้สร้างจักรวรรดิอันยิ่งใหญ่   ครอบคลุมคาบสมุทรบอลข่าน อียิปต์ ตุรกี และเปอร์เซีย   จนมาถึงดินแดนภาคตะวันตกเฉียงเหนือของอินเดีย   ที่แคว้นคันธารราฐ ในพุทธศตวรรษที่ ๓   คติการสร้างรูปเคารพเป็นพระพุทธรูปจึงน่าจะได้แรงบันดาลใจจากอิทธิพลของชาวกรีก ที่แพร่หลายตั้งแต่ในครั้งนั้น และนำเอาคติ ความเชื่อต่างๆเข้ามาผสมผสานกับความเชื่อเดิมของชาวพื้นเมือง ส่งผลให้นำความนิยมในการสร้างรูปเคารพเทพเจ้าของชาวกรีกมา สร้างเป็นพระพุทธรูปขึ้น   ดังนั้น พระพุทธรูป สมัยคันธารราฐ ซึ่งเป็นสมัยแรกสุดที่มีการสร้างพระพุทธรูป จึงมีลักษณะเป็นแบบชาว กรีกค่อนข้างมาก ทั้งรูปร่าง หน้าตา และลักษณะการครองจีวร
          การสร้างพระพุทธรูปไม่ใช่การสร้าง   รูปเหมือนของพระพุทธเจ้า   แต่เป็นสัญลักษณ์ แทนพระพุทธองค์ ดังนั้น ลักษณะของพระ-พุทธรูปในแต่ละสกุลช่างและแต่ละสมัยจึงแตกต่างกันออกไป อย่างไรก็ตาม ถึงแม้ว่าพระพุทธรูปจะมีรูปแบบที่แตกต่างกัน   แต่ ในการสร้างพระพุทธรูปจะมีสัญลักษณ์สำคัญที่บ่งบอกว่ารูปนั้นเป็นพระพุทธองค์เรียกว่า มหาปุริสลักษณะ หรือลักษณะของมหาบุรุษรวม   ๓๒   ประการ   เช่น   มีขนระหว่างคิ้ว เรียกว่า อุณาโลม    มีส่วนบนของศีรษะนูนสูงขึ้นคล้ายสวมมงกุฎ   เรียกว่า   อุณหิส หรือ อุษณีษะ หรือพระเกตุมาลา   นอกจากนี้ ยังมีพระรัศมีที่เปล่งออกมาจากพระเศียรของ      พระพุทธรูป ทำเป็นตุ่มกลมคล้ายดอกบัวตูม หรือชูสูงขึ้นคล้ายเปลวไฟ
          หากจะถามว่า พระพุทธรูปเริ่มเข้ามาปรากฏในประเทศไทยตั้งแต่เมื่อใดนั้น จาก หลักฐานทางโบราณคดี   ซึ่งได้มีการค้นพบ พระพุทธรูปในประเทศไทยรุ่นเก่าแก่สุด คือ พระพุทธรูปสมัยอมราวดี (ศิลปะอินเดีย ช่วงพุทธศตวรรษที่ ๗ - ๙) และศิลปะสมัยคุปตะ (ศิลปะอินเดีย   ช่วงพุทธศตวรรษที่   ๙ - ๑๑)    เป็นพระพุทธรูปขนาดเล็ก จึงสันนิษฐานว่า   เป็นสิ่งที่ชาวอินเดียนำติดตัวเข้ามาพร้อมกับการเดินทางค้าขาย    และน่าจะเป็นผู้ที่นำเอาพระพุทธศาสนาเข้ามาเผยแผ่ในดินแดนแถบนี้ด้วย
          ส่วนการสร้างพระพุทธรูปในดินแดนไทยน่าจะเกิดขึ้นราวๆพุทธศตวรรษที่ ๘ - ๙   ในสมัยก่อนทวารวดี โดยได้พบหลักฐานการสร้างศาสนสถาน พระพุทธรูป และรูปพระสงฆ์ที่บริเวณเมืองโบราณอู่ทอง   จังหวัดสุพรรณบุรี   ลักษณะของพระพุทธรูป และ รูปพระสงฆ์ที่พบนี้ สามารถเปรียบเทียบได้ ใกล้เคียงกับศิลปะอมราวดี   จึงกำหนดอายุ อยู่ในราวๆพุทธศตวรรษที่ ๘ - ๙ และเป็น หลักฐานสำคัญที่แสดงให้เห็นว่า   ดินแดนไทย เริ่มรับพระพุทธศาสนาแบบเถรวาท และรู้จัก การสร้างศาสนสถานและพระพุทธรูปเป็นครั้งแรกแล้วในช่วงระยะเวลานี้ ก่อนที่จะพัฒนา เป็นศิลปกรรมในสมัยทวารวดีที่แพร่หลายในที่ราบลุ่มภาคกลางของประเทศไทยในช่วงระหว่างพุทธศตวรรษที่ ๑๒ - ๑๖
[กลับหัวข้อหลัก]



	สนุก!ความรู้ > ห้องสมุดความรู้ > สารานุกรม > สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนฯ เล่มที่ 29 > พระพุทธรูป