ตุ๊กตา เป็นสิ่งประดิษฐ์รูปคน สัตว์ สิ่งของ ที่ประดิษฐ์ขึ้นให้เหมือนของจริงหรือคล้ายของจริง ด้วยวัสดุต่างๆ และส่วนมากจะถูกย่อส่วนให้มีขนาดเล็กกว่าของจริง เพื่อความสะดวกในการนำไปใช้ ตุ๊กตาเป็นของเล่นที่เด็กนิยมกันมากทุกยุคทุกสมัย เด็กๆ
ไม่ว่าจะเป็นชนชาติใด ล้วนชอบตุ๊กตาทั้งสิ้น

          แต่เดิมมา คนคงไม่ได้ตั้งใจประดิษฐ์ตุ๊กตาให้เป็นของเล่นของเด็ก แต่ประดิษฐ์ขึ้นเพื่อใช้ในพิธีฝังศพ หรือบรรจุในสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ทั้งหลาย ต่อมาเมื่อมีคนไปพบเข้า จึงนำกลับบ้านไปฝากเด็กๆ ผู้ใหญ่คงจะเห็นเด็กๆ ชอบนำตุ๊กตามาเล่น จึงคิดประดิษฐ์
ตุ๊กตาสำหรับเด็กเล่นขึ้น แต่เดิมมาคงทำกันแบบง่ายๆ ใช้วัสดุที่หาได้ในท้องถิ่น เช่น ดิน ผ้า ไม้ ทางมะพร้าว เปลือกข้าวโพด  เปลือกหอย หญ้าปล้อง เป็นต้น ต่อมาจึงได้มีวิวัฒนาการประดิษฐ์ตุ๊กตาให้สวยงาม ประณีตขึ้น เพื่อใช้ในกิจการต่างๆ

         ตุ๊กตาไทยมีหลายประเภท จำแนกตามจุดมุ่งหมายของการใช้ดังนี้

          ตุ๊กตาประเภทนี้ ประดิษฐ์ขึ้นเพื่อใช้ในพิธีกรรมต่างๆ เช่น ตุ๊กตาศาลพระภูมิ เป็นตุ๊กตาคนรับใช้ชายหญิง และช้างม้า ตุ๊กตาชะนีสีเหลืองใช้ในพิธีทอดผ้าป่า เป็นต้น

[กลับหัวข้อหลัก]

          ตุ๊กตาประเภทนี้ ประดิษฐ์ขึ้นเพื่อให้เด็กเล่น มักทำอย่างง่ายๆ จากวัสดุที่หาได้ใกล้ๆ ตัว

         ตุ๊กตาผ้าที่ทำจากผ้าแถบของผู้หญิง หรือผ้าขาวม้าของผู้ชาย นำมาม้วนปลายสองข้างเข้าหากันแล้วผูกด้วยเชือก

         ตุ๊กตาผ้ายัดนุ่น ทำเป็นรูปคนหรือสัตว์ต่างๆ เช่น ช้าง แมว เต่า หนอน  ฯลฯ ใช้ผ้าตัดเย็บเป็นส่วนต่างๆ ของร่างกาย แล้วยัดนุ่นนำมาเย็บประกอบกันเป็นตัวตุ๊กตา

         ตุ๊กตากระดาษ ทำจากการปั้นหุ่นดินเป็นรูปสัตว์ต่างๆ ทาน้ำมันแล้วเอากระดาษสา หรือกระดาษหนังสือพิมพ์มาตัดเป็นชิ้นเล็กๆ แช่น้ำ ทาแป้งเปียก แล้วนำไปแปะลงบนหุ่นให้หนาๆ  เสร็จแล้วจึงกรีดกระดาษออกจากหุ่น นำออกตากแดดให้แห้งแล้วจึงทาสี แต่งเติมหน้าตาให้น่ารัก ที่นิยมทำกันมาก คือ ตุ๊กตาหมู ยีราฟ และม้าลาย มีตั้งแต่ขนาดเล็กไปจนถึงขนาดใหญ่ ขนาดที่เด็กขึ้นไปขี่ได้


[กลับหัวข้อหลัก]

          ตุ๊กตาประเภทนี้ ประดิษฐ์ขึ้นเพื่อแสดงฝีมือทางศิลปะให้เด็ก และผู้ชมได้ชมความงามอันประณีตละเอียดอ่อน ผู้ประดิษฐ์ตุ๊กตาประเภทนี้ นับว่าเป็นศิลปินที่ควรแก่การยกย่อง  ตุ๊กตาฝีมือที่มีชื่อเสียงและมีคุณค่าทางศิลปวัฒนธรรมมีหลายลักษณะด้วยกัน ดังนี้

         ตุ๊กตาชาววัง ศิลปินผู้ประดิษฐ์ คือ นางแฉ่ง สาครวาสี (สกุลเดิม สุวรรณโน) เป็นตุ๊กตาเดี่ยวรูปคน สูงประมาณ ๒-๔ เซนติเมตร มีทั้งผู้ใหญ่ วัยรุ่น และเด็ก แต่งกายตามวัฒนธรรมไทยสมัยต่างๆ แสดงอิริยาบถต่างๆ ในชีวิตประจำวัน เช่น ตุ๊กตาเด็กผมจุก กำลังนั่งเล่น ตุ๊กตาผู้หญิงท่ายืนแต่งกายแบบชาวเหนือ เป็นต้น

        ตุ๊กตาบางกอกดอลล์ ศิลปินผู้ประดิษฐ์ คือ คุณหญิงทองก้อน จันทวิมล เป็นตุ๊กตาตัวโขนตัวละครจากวรรณคดีและละครรำต่างๆ เช่น ตุ๊กตารจนาเสี่ยงพวงมาลัย ตุ๊กตาชาวเขาเผ่าต่างๆ ตุ๊กตาชาวไทยสมัยต่างๆ ตุ๊กตาชาวบ้านอาชีพต่างๆ ตุ๊กตาบางกอกดอลล์นี้จะเน้นการประดิษฐ์ให้ถูกต้องตรงตามความเป็นจริง

        ตุ๊กตาชาวบ้านอยุธยา ศิลปินผู้ประดิษฐ์ คือ นางสาวสุดใจ เจริญสุข เป็นตุ๊กตาที่แสดงการดำเนินชีวิตประจำวันและศิลปวัฒนธรรมพื้นบ้าน เช่น ตุ๊กตามอญซ่อนผ้า ตุ๊กตายายนั่งไกวเปลหลาน เป็นต้น

        ตุ๊กตาของนายจักรพันธุ์ โปษยกฤต เป็นตุ๊กตาที่แสดงศิลปวัฒนธรรมไทย ประดิษฐ์ขึ้นด้วยความประณีตบรรจง  ใช้เวลาในการประดิษฐ์มาก เช่น ตุ๊กตาเด็กโกนจุก ตุ๊กตานางกวัก และตุ๊กตากุมารน้อย เป็นต้น

   

[กลับหัวข้อหลัก]

           ตุ๊กตาประเภทนี้ ประดิษฐ์ขึ้นง่ายๆ ด้วยฝีมือชาวบ้าน ใช้ในเชิงไสยศาสตร์ เช่น ตุ๊กตาเสียกบาล เป็นตุ๊กตาที่ถูกหักคอ ใช้สมมติเป็นตัวแทนของคนป่วยเพื่อลวงผีว่าคนป่วยนั้นได้ตายไปแล้ว จะได้ไม่มาเอาชีวิตคนป่วย ตุ๊กตานางกวัก เป็นตุ๊กตาหญิงสาวยกมือขวากวักไปข้างหน้า ใช้บูชาเพื่อเรียกลูกค้าให้เข้าร้านและกวักเงินทองโชคลาภมาให้ เป็นต้น

          ตุ๊กตาไม่ว่าจะเป็นประเภทใด ล้วนมีคุณค่าทั้งสิ้น ตุ๊กตาบางประเภทใช้เล่นเพื่อความสนุกสนานเพลิดเพลิน บางประเภทใช้เป็นอุปกรณ์การศึกษาได้ บางประเภทใช้ในพิธีกรรมต่างๆ บางประเภทเป็นผลงานทางศิลปะที่แสดงความงามอันประณีตละเอียดอ่อน ตุ๊กตาไทยเป็นมรดกทางวัฒนธรรมของชาติไทยที่เราต้องภาคภูมิใจและรักษาไว้ตลอดไป

          ตุ๊กตาเป็นของเล่นที่เด็กชอบมากมาตั้งแต่ไหนแต่ไร ไม่ว่าจะเป็นตุ๊กตารูปคนหรือรูปสัตว์ ตุ๊กตาที่นับว่าเก่าแก่ที่สุดเป็นตุ๊กตารูปคน เป็นศีรษะผู้หญิงไว้ผมแสกกลาง (ลำตัวสูญหายไป) ทำด้วยดินเผาหรือปูนปั้น ตั้งแต่สมัยทวาราวดีราวพุทธศตวรรษที่ ๑๑-๑๔ พบที่เมืองอู่ทอง จังหวัดสุพรรณบุรี อีกแบบหนึ่งที่พบเห็นเป็นศีรษะผู้หญิงมุ่นผมสูงกลางกระ หม่อม มีเกี้ยวรัดผมตุ๊กตาที่น่าสนใจเป็นพิเศษ ได้แก่ ตุ๊กตารูปคนเลี้ยงลิง ทำด้วยดินเผาสีแดง พบในบริเวณขุดแต่งเจดีย์หมายเลข ๑๓ ซึ่งเป็นเจดีย์ฐาน ๘ เหลี่ยม สันนิษฐานว่าอาจเป็นตุ๊กตาสำหรับเด็กเล่นหรืออาจจะเป็นเครื่องรางของขลังตามคติชาวอินเดีย

          ตามประวัติความเป็นมาของตุ๊กตา เดิมทีเดียวคงจะไม่ได้ประดิษฐ์ขึ้นสำหรับให้เด็กเล่นแต่มุ่งหมายจะใช้ในพิธีฝังศพบ้าง หรือบรรจุในสถานที่ที่ศักดิ์สิทธิ์ตามความเชื่อ ต่อมามีคนไปขุดพบจึงนำรูปปั้นที่อาจจะมีทั้งคนและสัตว์กลับบ้านเพื่อมาฝากเด็ก เมื่อเด็กชอบ ผู้ใหญ่จึงทำขึ้นเพื่อให้เด็กได้เล่นโดยตรง จึงเกิดมีตุ๊กตาขึ้น ตุ๊กตาสมัยก่อนๆ มักทำง่ายๆ รูปแบบไม่ซับซ้อน โดยใช้วัสดุใกล้ตัว เช่น ดิน ผ้า ไม้ รังไหม ฯลฯ ไม่ต้องซื้อหา เล่นเสียแล้วก็ทำใหม่ได้ นอกจากจะปั้นตุ๊กตาเป็นรูปคนแล้ว ยังมีตุ๊กตาปั้นเป็นรูปสัตว์ต่างๆ ที่เห็นในชีวิตประจำวันด้วย เช่น วัว ควาย หมู สุนัข เป็ด
ไก่ นก ฯลฯ

         ในสมัยกรุงสุโขทัยประมาณพุทธศตวรรษที่ ๑๙-๒๐ นอกจากจะมีตุ๊กตาดินเผาแล้ว ยังมีตุ๊กตาเคลือบด้วยน้ำยาสีเขียว แม้แต่ของใช้ในบ้านก็ทำเป็นรูปคนหรือสัตว์ เช่น แจกันรูปช้างชูดอกบัวด้วยงวง มีควาญช้างนั่งอยู่บนคอช้าง
เหยือก  และกาน้ำรูปหงส์ เป็นต้น ชาวสุโขทัยนั้นมีฝีมือทางช่างสูงมาก การปั้นตัวตุ๊กตาจึงพัฒนาไปจากของเดิมและประณีตขึ้นมาก

        เรานำตุ๊กตาไปใช้ด้วยจุดมุ่งหมายต่างๆ กัน เราจึงแบ่งตุ๊กตาออกได้หลายประเภท ดังนี้
        ๑. ตุ๊กตาที่ใช้ในพิธีกรรม
        ๒. ตุ๊กตาสำหรับเด็กเล่น
        ๓. ตุ๊กตาฝีมือหรือตุ๊กตาที่มีคุณค่าทางศิลปวัฒนธรรม
        ๔. ตุ๊กตาตามความเชื่อพื้นบ้าน
        ๕. ตุ๊กตาอื่นๆ
[กลับหัวข้อหลัก]