พันธุ์ข้าวที่ดีจะให้ผลิตผลสูงและมีคุณภาพดีกว่าพันธุ์ข้าวที่ไม่ดี และเป็นที่ยอมรับกันทั่วไปว่า พันธุ์ข้าวที่ดีเป็นองค์ประกอบที่สำคัญสำหรับการเกษตรแผนใหม่   ซึ่งการเกษตรแผนใหม่มีจุดประสงค์ที่จะปลูกพืชที่ตลาดต้องการให้ได้ผลิตผลสูง และทำรายได้ที่คุ้มค่าให้กับกสิกรผู้ปลูก
          การเกษตรแผนใหม่มีองค์ประกอบต่าง ๆ ดังนี้
          ๑) การปลูกพืชพันธุ์ดีและเหมาะสมกับท้องถิ่น
          ๒) การใส่ปุ๋ยบำรุงดิน
          ๓) การปราบวัชพืช
          ๔) การป้องกันกำจัดโรคและแมลงศัตรูพืช
          ๕) การชลประทาน เพื่อให้มีน้ำเพียงพอกับความต้องการของพืช

          โดยเหตุนี้การปรับปรุงพันธุ์  เพื่อให้ได้ข้าวพันธุ์ดีจึงมีความสำคัญยิ่ง  และการปรับปรุงพันธุ์ข้าวได้มีมาตั้งแต่สมัยโบราณ เพราะมนุษย์มีนิสัยอยากจะได้ของที่ดียิ่ง ๆ ขึ้นไป อย่างไรก็ตาม วิธีการปรับปรุงพันธุ์ในสมัยก่อนและในสมัยปัจจุบันนั้น มีความแตกต่างกันมากมาย เพราะมนุษย์ในปัจจุบันได้เรียนรู้ถึงวิชาการต่าง ๆ มากกว่าในสมัยก่อน ฉะนั้น วิธีการปรับปรุงพันธุ์ข้าวในปัจจุบันจึงดีกว่าสมัยก่อน และงานปรับปรุงพันธุ์  ข้าวในปัจจุบัน สถาบันวิจัยข้าว   กรมวิชาการเกษตร  กระทรวงเกษตรและสหกรณ์  เป็นผู้ดำเนินงาน  ซึ่งวิธีการปรับปรุงพันธุ์ข้าวพอสรุปได้ดังนี้

          เป็นที่ทราบกันว่า พันธุ์ข้าวที่ปลูกในท้องที่ต่าง ๆ  ภายในประเทศ หรือพันธุ์ข้าวที่ปลูกในประเทศต่าง ๆ  นั้น มีความแตกต่างกันทั้งลักษณะภายนอกและพันธุกรรม จึงสมควรเอามาปลูกเพื่อศึกษาลักษณะต่าง ๆ  ของมัน จากการศึกษาพบว่า พันธุ์ข้าวขาวดอกมะลิ  ซึ่งเอามาจากท้องที่อำเภอบางคล้า จังหวัดฉะเชิงเทรา  ซึ่งอยู่ในภาคกลาง  เมื่อเอาไปปลูกในท้องที่จังหวัดสุรินทร์ จะให้ผลิตผลสูงและคุณภาพเมล็ดได้มาตรฐานเหมาะกับสภาพของท้องถิ่น จนกระทั่งบัดนี้พันธุ์ข้าวขาวดอกมะลิ ได้มีการปลูกกันอย่างแพร่หลายในจังหวัดต่าง ๆ ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย ในทำนองเดียวกันพันธุ์ข้าวเหนียวสันป่าตอง จากอำเภอสันป่าตอง จังหวัดเชียงใหม่ เมื่อเอาไปปลูกในภาคตะวันออกเฉียงเหนือก็ให้ผลิตผลสูงและคุณภาพเมล็ดได้มาตรฐาน  นี่คือ ผลดีของการเอาพันธุ์ข้าวจากท้องที่หนึ่งไปทดลองปลูกเพื่อศึกษาในอีกท้องที่หนึ่ง ซึ่งเป็นวิธี  การปรับปรุงพันธุ์ที่เรียกว่า  อินโทรดักชัน (introduction) นอกจากนี้  เรายังได้พบพันธุ์ข้าวไออาร์  ๘  (IR8) จากสถาบันวิจัยข้าวระหว่างชาติ  ณ ประเทศฟิลิปปินส์ ซึ่งมีความต้านทานต่อโรคใบสีส้ม ต้นเตี้ย  ให้ผลิตผลสูงเมื่อใส่ปุ๋ยมากขึ้น เมื่อเอาพันธุ์นี้ผสมกับพันธุ์ไทยชื่อ เหลืองทอง ซึ่งมีลำต้นสูง  ไม่ต้านทานโรคใบสีส้ม  คุณภาพเมล็ดได้มาตรฐาน จะให้ลูกผสมที่ดี จนสามารถคัดเลือกได้สายพันธุ์ดีที่ให้ผลิตผลสูง ต้านทานโรคใบสีส้ม คุณภาพเมล็ดได้มาตรฐาน และตอบสนองต่อปุ๋ยสูง ซึ่งสายพันธุ์ดีนี้ต่อมาได้ออกขยายให้ชาวนาปลูก  ชื่อ  กข.๑  ขณะนี้ชาวนาโดยเฉพาะผู้ปลูกข้าวนาปรัง ได้รู้จักข้าว กข.๑ เป็นอย่างดี ฉะนั้น พันธุ์ข้าวที่เอามาจากท้องที่ต่าง ๆ  ทั้งภายในและภายนอกประเทศนั้น อาจใช้เป็นพันธุ์ดีสำหรับปลูกหรือใช้เป็นพันธุ์พ่อแม่ในการผสมพันธุ์ก็ได้
[กลับหัวข้อหลัก]

          ปกติพันธุ์ข้าวที่เอามาจากท้องถิ่นต่าง ๆ นั้นมีจำนวนมาก จนไม่สามารถคัดเลือกได้ทันทีว่า  พันธุ์ใดดี  พันธุ์ใดไม่ดี ด้วยเหตุนี้ จึงต้องเอาพันธุ์เหล่านั้นมาปลูกทดสอบและเปรียบเทียบเพื่อคัดเลือก  ซึ่งการคัดเลือกก็มีหลายวิธีด้วยกันดังนี้
          ๑) การคัดเลือกพันธุ์หมู่  (mass selection) โดยเอาเมล็ดพันธุ์ของแต่ละพันธุ์มาปลูก เพื่อคัดเลือกหาต้นที่มีลักษณะดีและเหมือนกันไว้เป็นจำนวนมาก  แล้วเก็บเกี่ยวเมล็ดจากต้นเหล่านี้รวมกัน เพื่อปลูกเปรียบเทียบและทดสอบหาพันธุ์ที่ดีที่สุด  เช่น  ให้ผลิตผลสูง คุณภาพเมล็ดได้มาตรฐาน ต้านทานต่อโรคและแมลงที่สำคัญ ๆ
          ๒) การคัดเลือกพันธุ์แท้   (pure  line  selection)  พันธุ์แท้  หมายถึง  กลุ่มของต้นลูกที่เกิดจากการผสมตัวเองในต้นเดียวกัน และต่างก็มีลักษณะเหมือนต้นเดิม  ฉะนั้น การคัดเลือกแบบนี้จึงเป็นการคัดเลือกหาต้นที่มีลักษณะดี แต่ละต้นที่คัดเลือกเก็บเกี่ยวเมล็ดแยกกันเพื่อเอาไปปลูกทดสอบเป็นสายพันธุ์ต่าง ๆ และสายพันธุ์ที่ดีเท่านั้นจะได้รับการคัดเลือก เช่น สายพันธุ์ที่ให้ผลิตผลสูง คุณภาพเมล็ดได้มาตรฐาน ต้านทานต่อโรคและแมลงที่สำคัญ ๆ และทุกต้นในสายพันธุ์มีลักษณะเหมือนกัน    

[กลับหัวข้อหลัก]

          พันธุ์ข้าวที่ได้มาจากท้องถิ่นต่าง ๆ  ทั้งภายในและภายนอกประเทศ ส่วนใหญ่จะเป็นพันธุ์ที่มีลักษณะดีเพียงลักษณะหนึ่งลักษณะใดเท่านั้น  พันธุ์เหล่านี้จึงไม่ดีพอที่จะขยายพันธุ์ให้ชาวนาปลูกได้  เช่น  พันธุ์ที่ต้านทานโรคมักจะให้ผลิตผลต่ำหรือคุณภาพเมล็ดไม่ได้มาตรฐาน หรือพันธุ์ที่ให้ผลิตผลสูงก็มักจะไม่ต้านทานโรค ฉะนั้น ต้องเอาพันธุ์ที่มีลักษณะดีคนละอย่างมาผสมกัน เพื่อจะได้รวมเอาลักษณะดีต่าง ๆ ไว้ในต้นหรือพันธุ์เดียวกัน ซึ่งจะได้เป็นพันธุ์ที่ให้ผลิตผลสูงคุณภาพเมล็ดได้มาตรฐานและต้านทานโรค แต่ต้นข้าวเป็นพืชพวกผสมตัวเอง และเมื่อผสมกันแล้ว  ต้นลูกในชั่วที่  ๒ จะมีการกระจายตัวมาก และการกระจายตัวนี้จะลดน้อยลงเรื่อย ๆ  จนถึงชั่วที่ ๕  ซึ่งจะมีการกระจายตัวน้อยที่สุด สมมุติเอาพันธุ์ต้านทานโรคผสมกับพันธุ์ไม่ต้านทานโรค ต้นลูกผสมชั่วที่  ๑ ทุกต้นจะมีลักษณะเหมือนกัน  คือ ทุกต้นต้านทานโรคหรือทุกต้นไม่ต้านทานโรค  เมื่อเอาเมล็ดจากต้นเหล่านี้ไปปลูกเป็นชั่วที่ ๒ มันก็จะกระจายตัวออกเป็นต้นที่ต้านทานโรค และต้นที่ไม่ต้านทานโรค  และเมื่อเอาต้นที่ต้านทานไปปลูกชั่วที่ ๓ มันก็จะกระจายตัวออกเป็นต้นต้านทานและต้นไม่ต้านทาน ซึ่งการกระจายตัวนี้น้อยกว่าในชั่วที่ ๒ และเมื่อคัดเลือกเอาเฉพาะต้นที่ต้านทานไว้ปลูกในทุกชั่วของข้าวลูกผสม  ก็จะได้เป็นพันธุ์แท้ที่ต้านทานในชั่วที่  ๕ หรือชั่วที่ ๖ ซึ่งไม่มีการกระจายตัวเหลืออยู่อีกเลย ดังนั้น การปลูกคัดเลือกข้าวลูกผสมจึงมี ๒ วิธี ดังนี้
          ๑) การคัดเลือกแบบหมู่ (bulk method) หมายถึง  การเอาข้าวลูกผสมมาปลูก โดยไม่มีการคัดเลือกในชั่วที่ ๒,๓ และ ๔ ทั้งนี้เพราะข้าวลูกผสมมีการกระจายตัวมากในระหว่างนี้  แต่จะทำการคัดเลือกในชั่วที่ ๕  หรือชั่วที่ ๖ ซึ่งเป็นชั่วที่มีการกระจายตัวน้อยหรือไม่มีการกระจายตัวเลย แล้วเอาต้นที่คัดเลือกไปปลูกเป็นสายพันธุ์ เพื่อทดสอบและเปรียบเทียบหาสายพันธุ์ดีต่อไป
          ๒) การคัดเลือกแบบสืบตระกูล  (pedigree  method)  หมายถึง การเอาข้าวลูกผสมมาปลูกโดยมีการคัดเลือกต้นตั้งแต่ชั่วที่  ๒,๓  และ  ๔  โดยคัดเลือกเอาต้นที่มีลักษณะดี ไปปลูกเป็นสายพันธุ์  เพื่อคัดเลือกหาสายพันธุ์ดีและต้นที่ดีในสายพันธุ์ดีต่อไปเรื่อย ๆ จนถึงชั่วที่  ๕ หรือ ๖  ซึ่งในที่สุดก็จะได้สายพันธุ์ดีที่ไม่มีการกระจายตัว การคัดเลือกแบบนี้ได้ผลดีมาก แต่สิ้นเปลืองแรงงานมากกว่าวิธีแรก
[กลับหัวข้อหลัก]

          เนื่องจากสารเคมีบางจำพวก  เช่น  เอทีลีนไอมีน (ethylene  imine  EI) และเอทิลมีเทนซัลโฟเนต (ethyl methane sulfonate, EMS)  และกัมมันตภาพรังสี   เช่น  เอกซเรย์  (X-rays) แกมมาเรย์  (gamma-rays) สามารถทำให้ส่วนประกอบของโครโมโซมเปลี่ยนแปลงไปจากเดิม จนมีผลให้ต้นพืชนั้นมีพันธุกรรมผิดไปจากเดิม จึงแสดงออกเป็นลักษณะใหม่ที่ไม่เคยมีในพันธุ์นั้นมาก่อนเลย  เพื่อเปิดโอกาสให้นักบำรุงพันธุ์พืชได้คัดเลือกเอาลักษณะใหม่ที่ดีไว้ ลักษณะใหม่ที่ได้นี้อาจไม่เคยมีในโลกนี้มาก่อนก็ได้
          ผลจากการปรับปรุงพันธุ์ข้าวในประเทศไทย  ได้มีข้าวพันธุ์ดีหลายพันธุ์ขยายออกให้ชาวนาปลูกในปัจจุบัน เช่น ในภาคเหนือ ได้แก่ พันธุ์เหลืองใหญ่ ๑๔๘  เหนียวสันป่าตอง ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ได้แก่  พันธุ์เหนียวสันป่าตอง  ขาวดอกมะลิ  ๑๐๕  น้ำสะกุย  ๑๙ ในภาคกลาง ได้แก่ ปิ่นแก้ว ๕๖  ขาวปากหม้อ ๑๔๘  เหลืองประทิว ๑๓๒  กข.๒๑  กข.๒๓ ในภาคใต้ ได้แก่  พันธุ์นางพญา ๑๓๒  กข.๑๓ และเผือกน้ำ ๔๓ อย่างไรก็ตาม พันธุ์เหล่านี้จะต้องมีการเปลี่ยนแปลงในอนาคต เพราะโรคและแมลงศัตรูข้าวชนิดใหม่ ๆ จะมีเกิดขึ้นซึ่งพันธุ์เหล่านี้อาจไม่ต้านทานในเวลานั้น จึงจำเป็นต้องหาพันธุ์ใหม่มาแทน

(ดูเพิ่มเติม เรื่อง ข้าวโพด)
[กลับหัวข้อหลัก]