สำหรับการตั้งถิ่นฐานในชนบทนี้ การวางแผนจะกระทำได้ยาก เนื่องจากบ้านเรือนตั้งกระจาย  มีเนื้อที่กว้างขวาง  ในประเทศไทย  รัฐจัดรูปแบบของการตั้งถิ่นฐานในชนบทเป็นหลายลักษณะหรือเป็นโครงการ ในที่นี้จะยกตัวอย่าง ๓  ประเภท  ได้แก่  การตั้งถิ่นฐานในนิคมสร้างตนเองภาคกลาง การปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม และโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริหมู่บ้านสหกรณ์สันกำแพง จังหวัดเชียงใหม่

          การตั้งถิ่นฐานในรูปนิคมสร้างตนเองเป็นการตั้งถิ่นฐานที่มีการวางแผนไว้ล่วงหน้า  โดยพิจารณาถึงปัจจัยต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้อง ทั้งทางด้านกายภาพ  การเกษตร การช่าง และด้านเศรษฐกิจสังคม เพื่ออำนวยความผาสุก ความปลอดภัย และความเป็นระเบียบเรียบร้อยแก่ประชาชนที่อพยพเข้าไปตั้งถิ่นฐานในนิคม ตามหลักและวิธีการวางแผนผังนิคม รับผิดชอบโดยกรมประชาสงเคราะห์ กระทรวงมหาดไทย
          การจัดนิคมหรือประชาชนในรูปหมู่บ้านจะกำหนดขนาดของหมู่บ้านหนึ่ง ๆ ให้ประกอบด้วยสมาชิกตั้งแต่  ๔๕-๕๐  ครอบครัว ขนาดพื้นที่ ๑-๓ ตารางกิโลเมตร หรือมากกว่านั้นโดยให้ที่อยู่อาศัยและที่ดินทำกินอยู่ในพื้นที่แปลงเดียวกัน  ปกตินิคมสร้างตนเองโดยทั่วไปจะกำหนดที่ดินทำกินไว้ครอบครัวละประมาณ ๒๕ ไร่ กรมประชาสงเคราะห์ยังได้วางแผนผังการตัดถนนสายหลัก และถนนซอยเชื่อมระหว่างถนนสายหลัก รวมทั้งถนนติดต่อระหว่างหมู่บ้านเพื่อความสะดวกในการคมนาคม  และขนส่งผลิตผลไปสู่ตลาด รวมทั้งจัดให้มีย่านการค้าโรงเรียน  สุขศาลา  ห้องประชุม  ไร่กลางหรือไร่สาธิตที่เลี้ยงสัตว์ร่วมกัน   สถานีตำรวจ   รวมทั้งสาธารณูปโภคและสาธารณูปการต่าง ๆ ตามความเหมาะสมและความจำเป็นอีกด้วย
          การตั้งนิคมสร้างตนเองจึงเป็นการตั้งถิ่นฐานที่มีการวางแผน สามารถเปรียบเทียบกับการตั้งถิ่นฐานในลักษณะที่ไม่มีการวางแผนได้ดังนี้
                    ๑. ทำเลที่ตั้ง  ในภาคกลางประชาชนเลือกตั้งถิ่นฐานในที่ลุ่มตามแนวแม่น้ำลำคลองหรืออยู่ในเขตชลประทาน    แต่การตั้งถิ่นฐานในนิคมสร้างตนเองภาคกลางส่วนใหญ่ตั้งอยู่ในที่ดอน และอยู่นอกเขตชลประทานแทบทั้งสิ้น
                    ๒. ลักษณะการได้ถือครองที่ดิน   ประชาชนทั่วไปในชนบทภาคกลางมักจับจองที่ดินเป็นเอกเทศ   หรือรับมรดกตกทอดจากบรรพบุรุษหรือโดยการซื้อขายรับโอน  ส่วนการตั้งถิ่นฐานในนิคมสร้างตนเอง ผู้ตั้งถิ่นฐานได้ถือครองที่ดินจากที่ดินจัดสรร ซึ่งเป็นที่รกร้างว่างเปล่าอันเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดิน
                    ๓. เนื้อที่ถือครองที่ดิน   ประชาชนทั่วไปในชนบทภาคกลางถือครองที่ดินขนาดเนื้อที่แตกต่างกัน ตั้งแต่ประมาณ ๒๐-๕๐ ไร่ แต่ผู้ตั้งถิ่นฐานในนิคมจะได้รับการจัดสรรเท่ากันหรือใกล้เคียงกัน คือ ระหว่าง ๒๕-๓๐ ไร่
                    ๔. บริการเพื่อชุมชน การตั้งถิ่นฐานทั่วไปอยู่กระจัดกระจายยากที่รัฐจะจัดบริการต่าง ๆให้ได้ทั่วถึง ส่วนการตั้งถิ่นฐานในรูปนิคมนั้นมีการจัดบริการชุมชน บริการสาธารณูปโภคและสาธารณูปการตามความจำเป็นของท้องถิ่น
                    ๕. ขนบธรรมเนียมประเพณี  ประชาชนที่ตั้งถิ่นฐานในชนบทภาคกลางจะมีขนบธรรมเนียมประจำถิ่นไม่แตกต่างกัน เพราะได้ตั้งถิ่นฐานมาเป็นระยะเวลาอันยาวนานร่วมกันส่วนการตั้งถิ่นฐานในนิคมนั้น จะมีความแตกต่างกันในด้านขนบธรรมเนียมประเพณีประจำถิ่นเป็นอันมาก ทั้งนี้ เพราะเป็นการอพยพเข้ามาตั้งถิ่นฐานจากพื้นที่ที่แตกต่างกัน ซึ่งมีขนบธรรมเนียมประเพณีแตกต่างกัน
[กลับหัวข้อหลัก]

          การปฏิรูปที่ดินเป็นนโยบายหนึ่งของรัฐอยู่ในความรับผิดชอบของสำนักงานการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม มีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมของประเทศ  ในรูปของการวางแผนการตั้งถิ่นฐานในชนบท เป็นการปรับปรุงสิทธิการถือครองที่ดินให้แก่เกษตรกรทั้งปวง     รวมทั้งช่วยพัฒนาอาชีพเกษตรกรรมปรับปรุงทรัพยากรและปัจจัยการผลิต ตลอดจนการจำหน่ายให้เกิดผลดียิ่งขึ้น  ส่วนหนึ่งของการดำเนินงานปฏิรูปที่ดินก็คือ การจัดตั้งโครงการปฏิรูปที่ดินสำเร็จรูปในอำเภอต่าง ๆ  ที่ประกาศเป็นเขตปฏิรูปที่ดิน  โครงการดังกล่าวจะมีบริเวณประมาณ   ๑๒,๐๐๐  ไร่  โดยแบ่งเป็นเนื้อที่เกษตรกรรมของสมาชิกโครงการ ๑๐,๐๐๐ไร่ ส่วนอีก ๒,๐๐๐ ไร่ เป็นที่สำหรับสหกรณ์โรงเรียน  วัด  ตลาด  บ้าน สถานีอนามัย โรงสีถนน คลอง คู บ่อน้ำสาธารณะ ตลอดจนป่าไม้ชุมชน  และอาจมีสถานที่ที่เก็บรักษาไว้สำหรับใช้เป็นที่เกษตรกรรมในอนาคตอีกด้วย จึงอาจกล่าวได้ว่า โครงการปฏิรูปที่ดินสำเร็จรูปเปรียบเสมือนการตั้งถิ่นฐานใหม่ในชนบท   จังหวัดที่ดำเนินการตามโครงการนี้ เช่น ปทุมธานี นครนายก ปราจีนบุรี เป็นต้น
[กลับหัวข้อหลัก]

          โครงการหมู่บ้านสหกรณ์สันกำแพงอำเภอสันกำแพง  จังหวัดเชียงใหม่ เป็นโครงการเพื่อสนองพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ภูมิพลอดุลยเดช ที่จะช่วยเหลือเกษตรกรที่ยากจนและไม่มีที่ทำกินของตนเองหรือมีที่ทำกินเพียงเล็กน้อยไม่พอเลี้ยงดูครอบครัวให้มีที่ทำกินเพียงพอเป็นหลักแหล่ง มีรายได้ดีขึ้นพอสมควร โครงการนี้อยู่ในความรับผิดชอบของคณะกรรมการโครงการ โดยมีหน่วยงานของรัฐบาลเข้าร่วม ได้แก่ สำนักผังเมือง และสำนักงานเร่งรัดพัฒนาชนบท พื้นที่โครงการเป็นป่าสงวนที่มีสภาพเสื่อมโทรม ในบริเวณอำเภอสันกำแพง ประมาณ ๑๐,๐๐๐ ไร่ นำมาพัฒนาให้เกษตรกรในลักษณะปฏิรูปที่ดินโดยการแบ่งที่ดินให้เพื่อปลูกบ้านและสวนครัว  ครอบครัวละ ๑/๒ ไร่ และเป็นที่ทำกินอีกครอบครัวละ ๘-๑๐ ไร่
          การออกแบบวางผังหมู่บ้านสหกรณ์ทั้งหมดอยู่ในความรับผิดชอบของสำนักผังเมืองโดยเฉพาะการวางผังแม่บทของโครงการนั้นดำเนินการตามพระราชกระแสรับสั่งที่ว่า ควรจะสงวนที่ดินที่อุดมสมบูรณ์ไว้เป็นที่ทำกิน การเลือกทำเลที่ตั้งหมู่บ้านควรให้อยู่ต่ำกว่าระดับอ่างเก็บน้ำ  เพื่อจะสามารถต่อท่อต่ำไปใช้ในหมู่บ้าน เปิดน้ำใช้ได้โดยไม่ต้องใช้เครื่องสูบเป็นการสะดวกและประหยัด
[กลับหัวข้อหลัก]